Σύγχρονες τάσεις του εγκλεισμού (Contemporary tedencies of incarceration/Les tendances actuelles de l'incarceration) more

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 1 Οι σύγχρονες τάσεις του εγκλεισµού: Από το αναµορφωτικό ιδεώδες της δεκαετίας του ’70 στη σηµερινή εξόντωση του παραβατικού πληθυσµού ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ Γ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ, Κοινωνιολόγου, ΜΔΕ Εγκληµατολογίας, Υποψ. Διδάκτορος Παντείου Πανεπιστηµίου Το σύγχρονο µοντέλου του ποινικού ελέγχου του εγκλήµατος και του εγκληµατία αποτελεί ένα συνονθύλευµα των συστηµάτων που εφαρµόστηκαν κατά καιρούς. Επιπροσθέτως, χαρακτηρίζεται από τη διεθνοποίησή του, η οποία ξεκινά –κατά παράδοση πλέον– από τις ΗΠΑ και διασκορπίζεται σε όλη την υφήλιο. Οι φυλακές, διεθνώς, παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσµατα όπως είναι: η διαρκής αύξηση του πληθυσµού τους, ο «υπερπληθυσµός», ο µεγάλος αριθµός αλλοδαπών, υποδίκων και ανδρών καταδικασµένων για νόµους περί των ναρκωτικών. Σύµφωνα µε τον τελευταίο κατάλογο του Παγκόσµιου Εγκάθειρκτου Πληθυσµού (World Prison Population List), ο οποίος βασίζεται σε στοιχεία που ήταν διαθέσιµα έως και τον Οκτώβριο του 2006, περισσότεροι από 9,25 εκατοµµύρια άνθρωποι είναι φυλακισµένοι παγκοσµίως και οι περισσότεροι ως προδικασθέντες παρά ως καταδικασθέντες. Στη χώρα µας, όπως και σε άλλες χώρες του δυτικού κόσµου, ο σωφρονιστικός πληθυσµός της αυξήθηκε υπέρογκα τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Στη µελέτη που ακολουθεί θα παρουσιάσουµε τις τάσεις του εγκλεισµού τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα σε σύγκριση µε άλλες χώρες και τα προβλήµατα που προκύπτουν από τις άθλιες συνθήκες κράτησης και κατάφωρης παραβίασης θεµελιωδών ανθρωπίνων δικαιωµάτων των φυλακισµένων. The modern model of penal control of crime and criminal it constitutes intermixture of the systems that were applied occasionally. Besides, it is characterized by its internationalisation, which begins –traditionally henceforth– from the USA and is scattered in the entire world. The prisons, internationally, present common characteristics traits as they are: the continuous increase of their population, the“overpopulation“, the large number of foreigners, pre-judicial people and large majority of men condemned for laws about narcotics, etc. According to the last record of World Prison Population List, what is based on elements that were available up to in October 2006, more from 9,25 millions persons are jailed worldwide and most as prejudged despite as condemning. In our country, as in other countries of Western world, its correctional population increased iniquitous the last fifteen years. In the study that follows we will present tendencies of incarceration the last decades in Greece compared to other countries and the problems that result from the squalid conditions of imprisonment and violation of fundamental human rights of inmates. I. Αντί προλόγου Στις επιστηµονικές συναντήσεις το τελευταίο διάστηµα στην Ελλάδα που αφορούν τη φυλακή αντηχούν τα σοφά λόγια του Ιωάννη Μανωλεδάκη: «η φυλακή αποτελεί … µια ιστορία αίµατος και πόνου»1. Αυτή την ιστορία της «φυλακισµένης σάρκας» µας περιγράφει ο Massimo Pavarini2 αναφερόµενος στον γιατρό των φυλακών τον Gonin3: «το ένα τέταρτο περίπου αυτών που µπαίνουν φυλακή, από τις πρώτες κιόλας µέρες, υποφέρει από ιλίγγους· η όσφρηση, αρχικά, παρουσιάζει σύγχυση και στη συνέχεια εκµηδενίζεται στο 30% των φυλακισµένων· τους τέσσερις πρώτους µήνες, το ένα τρίτο αυτών που έρχονται από την κατάσταση ελευθερίας παρουσιάζει επιδείνωση της όρασης και, µε τον καιρό, µετατρέπονται σε "µυωπικές σκιές" διότι το βλέµµα χάνει προοδευτικά τη λειτουργία υποστήριξης του λόγου, το µάτι δεν συντονίζεται πια µε το στόµα· το 60% των εγκλείστων, τους 1. Από τον πρόλογό του ιδ., στο Κουκουτσάκη Α., (επιµ.) «Εικόνες φυλακής», Πατάκη, Αθήνα 2006. 2. Για τον οποίο «... η ποινή της στέρησης της ελευθερίας … παράγει ένα άλυτο παράδοξο...: είναι πόνος ποιοτικά αντίθετος από τον εσκεµµένα σωµατικό, µια µεταφυσική επιθυµία να υποφέρει η ψυχή … και όχι βέβαια το σώµα. Στην υλική της, όµως, πραγµάτωση, είναι και παραµένει … σπαραγµός της σάρκας και του κορµιού του καταδίκου», Pavarini M., «Ο µύθος της "σωφρονιστικής λύτρωσης"», στο Κουκουτσάκη Α., (επιµ.) «Εικόνες εγκλήµατος», Πλέθρον, Αθήνα 1999, σελ. 307-326 εδώ σελ. 313. 3. Πρόκειται για το βιβλίο του γιατρού Gonin, µε τίτλο «La santé incarcèree. Médecine et conditions de vie en détention », 1991. Βλ. Pavarini M., ό.π., Η περιγραφή αυτή –κατά τη γνώµη µου– αποτελεί µια ανατριχιαστική απόδειξη ότι η στέρηση της ελευθερίας, εκτός από τις ανυπολόγιστες ψυχολογικές συνέπειες που επιφέρει στον κάθε κρατούµενο και τις δυσµενείς επιπτώσεις στην οικογενειακή, επαγγελµατική, κοινωνική ζωή του, είναι πρωτίστως µια βάναυση, απάνθρωπη και «σαδιστική» σωµατική ποινή. πρώτους οκτώ µήνες, πάσχει, από διαταραχές ακοής λόγω της ενοχλητικής υπερευαισθησίας· το 60%, από τις πρώτες κιόλας µέρες, πάσχει από µια αίσθηση "ατονίας"· το 28% υποφέρει από αίσθηση κρύου ακόµη και τους καλοκαιρινούς µήνες. Όµως, η αδυσώπητη τεκµηρίωση του µαρτυρικού κορµιού του εγκλείστου δεν σταµατάει µόνο σε αυτά: τρεις παθήσεις εµφανίζονται σε υψηλά ποσοστά µεταξύ ατόµων που τους έχει στερηθεί η ελευθερία, σε σχέση µε ένα δείγµα ελέγχου αποτελούµενο από ελεύθερους ανθρώπους: Οδοντική, δερµατολογική, πεπτική. Τη στιγµή της εισόδου στη φυλακή, η πεπτική πάθηση ("ο έγκλειστος είναι ένας πεπτικός σωλήνας, ή µάλλον µία τρύπα") εµφανίζεται αµέσως µετά την οδοντική, στον ίδιο βαθµό ωτορινολαρυγγολικές και πνευµονικές παθήσεις· έξι µήνες αργότερα οι δερµατοπάθειες υποχωρούν σε αριθµό και οι ενοχλήσεις του πεπτικού σωλήνα συνοδεύονται, κατά την εξέλιξή τους, από ενοχλήσεις των αναπνευστικών οδών, καταλαµβάνοντας τη δεύτερη θέση µετά τις οδοντικές παθήσεις. Το µαρτύριο του φυλακισµένου κορµιού συνεχίζεται ακόµη. Ο Gonin µας συνοδεύει σε άλλους και βαθύτερους κύκλους της κόλασης των φυλακών: µας µιλάει για τους "καταβροχθιστές" που χρησιµοποιούν το έντερό τους σαν κρυψώνα (έχουν αφαιρεθεί χειρουργικά µέχρι και τρία κιλά διαφόρων υλικών)· για τη διαδεδοµένη τάση για στόµα χωρίς δόντια, ως αποτέλεσµα, επίσης, επίµονης αίτησης των κρατουµένων για εξαγωγή των δοντιών, αντί για τη θεραπεία τους· οι άγριες προβολές στο δέρµα: ερυθήµατα, εξανθήµατα, εξίδρωση, αλλεργίες που συνοδεύονται από εκούσιους βασανισµούς, όπως χείλη και βλέφαρα ραµµένα µε σπάγκο· βέβηλα τατουάζ· αυτο-ακρωτηριασµοί δακτύλων και αυτιών· κίνδυνοι αυτοκτονίας και µόλυνσης από λοιµώδεις ασθένειες, όπως από το θανατηφόρο ιό του AIDS, δέκα φορές υψηλότεροι απ’ ό,τι στον ελεύθερο πληθυσµό· οπωσδήποτε, δραστική µείωση της πρόγνωσης επιβίωσης για όσους βρέθηκαν πίσω από τα σίδερα για µέσο ή µεγαλύτερο χρονικό διάστηµα· τέλος, µια ισοπεδωµένη και Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr 2 ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) ΣΤ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ δυσδιάγνωστη σεξουαλικότητα, µεταξύ ανικανότητας, αυνανισµού και οµοφυλοφιλίας. Στο τέλος της βασανιστικής αυτής διαδροµής µέσα και πάνω στο κορµί του έγκλειστου –για να µη µιλήσουµε για ψυχικές διαταραχές– µας έρχεται να αναφωνήσουµε "Αν αυτό είναι άνθρωπος!"»4. ΙΙΙ. Τα κοινά χαρακτηριστικά του σύγχρονου εγκλεισµού α) Συνωστισµός και µεγέθυνση του εγκάθειρκτου πληθυσµού Όσον αφορά τον υπερπληθυσµό των φυλακών είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν σε όλες τις αναπτυγµένες χώρες, ο αριθµός των εγκλείστων τις τελευταίες τρεις δεκαετίες έχει υπερδιπλασιασθεί σε τέτοιο βαθµό που κανείς δεν θα φανταζόταν τη δεκαετία του 1970, όταν επικρατούσε το αναµορφωτικό µοντέλο και οι αισιόδοξες εκτιµήσεις για το µέλλον της φυλακής10. Συγκεκριµένα στις ΗΠΑ από 1970 έως το 2000, ο πληθυσµός των φυλακισµένων πολλαπλασιάστηκε υπέρογκα, τόσο στα οµοσπονδιακά όσο και στα πολιτειακά καταστήµατα κράτησης. Το ποσοστό φυλάκισης ανά 100.000 κατοίκους από 175 το 1970, 212 το 1980, 313 το 1985, 645 το 1997 ξεπέρασε το 700 από το 2006 και έπειτα11. Επίσης, µεγάλη αύξηση παρουσίασε η Ρωσία, 10. Σύµφωνα µε τον David Garland, «οι αλλαγές στον έλεγχο του εγκλήµατος στις ΗΠΑ και στη Μεγάλη Βρετανία τις τρεις τελευταίες δεκαετίες πήραν την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση απ’ ό,τι είχαµε φαντασθεί στις αρχές του 1970», βλ.σχ. Landreville P., «Από την κοινωνική ένταξη στη διαχείριση των κινδύνων; Οι πολιτικές και οι πρακτικές στο κεφάλαιο των ποινών», Εισήγηση στο Συνέδριο της Ένωσης Γαλλόφωνων Εγκληµατολόγων, Agen, Mάιος 2004, Α. Μαγγανάς, (µτφρ) ΠοινΔικ 2005, 1461-1468 εδώ σελ. 1461 και ό.π. στην πρώτη σελίδα του βιβλίου του D. Garland (2001), “The Culture of Control, Crime and Social Order in Contemporary Society», Oxford, Oxford University Press και όπ. αναφ. στην απόφαση της Εθνικής Επιτροπής των ΗΠΑ το 1973, για του στόχους του ποινικού συστήµατος, όπου προτεινόταν η µη κατασκευή άλλων φυλακών ενηλίκων και το κλείσιµο των φυλακών ανηλίκων. O Garland D., ονόµασε το φαινόµενο του υπερπληθυσµού των φυλακών «µαζικός εγκλεισµός», τονίζοντας την υπερβολή στη χρήση της στερητικής της ελευθερίας ποινής. Βλ. σχ. Garland D. (ed), «Mass Imprisonment», Sage Publ., London, 2001. 11. Landreville P., ό.π., σελ. 1466. Μάλιστα η τεράστια αυτή αύξηση σηµειώθηκε σε µια περίοδο (1975-1995) όπου η εγκληµατικότητα παρουσίαζε σταθερότητα ή ακόµα και µείωση. Βλ. σχ. γι’ αυτό Wacquant L., ό.π., σελ. 100. Επίσης, σύµφωνα µε το Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ (US Department o Justice -Bureau of Justice Statistics) ο εγκάθειρκτος πληθυσµός των ΗΠΑ τον Ιούνιο του 2007, στο µέσο του έτους δηλαδή, έφτανε τα 2.299.116, περίπου 755/100.000 κατοίκους (συνολικά στις οµοσπονδιακές, πολιτειακές και τοπικές φυλακές, εκ των οποίων 1.528.041 εκτίουν ποινές σε πολιτειακές και οµοσπονδιακές φυλακές) σηµειώνοντας µία αύξηση της τάξης του 1,8% από την προηγούµενη χρονιά 2006 και µια µέση ετήσια αύξηση από το 2000 έως το 2006 της τάξης του 2,6%. Δηλαδή παρά την υπέρογκη αύξηση των τελευταίων δεκαετιών, ο πληθυσµός των φυλακών των ΗΠΑ συνεχίζει να αυξάνεται, έστω και σε µικρότερο ποσοστό. Βλ. σχ. γι’ αυτό, εδώ, π.κ. Είναι, δε, χαρακτηριστικό ότι το 2001 5.6 εκατοµµύρια ενήλικοι είχαν εκτίσει ποινή φυλάκισης στις ΗΠΑ και το 2007 µε νέα έκθεσή του το Υπουργείο Δικαιοσύνης ανακοίνωσε ότι έφτασαν τα 7.2 εκατοµµύρια. Περίπου το 3,2% του ενήλικου πληθυσµού των ΗΠΑ - δηλ. ένας στους 31 ενηλίκους - βρισκόταν υπό κάποιου τύπου φυλάκισης ή επιτήρησης το 2006. (Φυλακή, κρατητήριο, φυλάκιση µε αναστολή, ελεύθεροι υπό όρους - prison, jail, on probation, on parole), (Το 1974 το ποσοστό αυτό ήταν το 1,3% του πληθυσµού, το 1991 το 1,8% και το 2001 το 2,7%). O συνολικός εγκάθειρκτος πληθυσµός το 2006 ήταν 2.385.213 (1.492.973 εγκλείονταν σε οµοσπονδιακές και πολιτειακές φυλακές, 766.010 σε τοπικά κρατητήρια, 92.854 σε φυλακές ανηλίκων -juvenile facilities- 15.205 σε τοπικές ιδιωτικές φυλακές - territorial prisons - 14.482 σε τελωνειακές και φυλακές αλλοδαπών - ICE: Immigration and Customs Enforcement, 1.944 σε στρατιωτικές φυλακές και 1.745 σε φυλακές Ινδιάνικων κοµητειών) σηµειώνοντας ετήσια αύξηση 2,8% από το 2005, ενώ η µέση αύξηση από το 2000 - το 2005 ήταν 1,5%. Παρόλα αυτά το ποσοστό αύξησης ήταν χαµηλότερο από αυτό που σηµειώθηκε τη δεκαετία του ’90 (µεταξύ 3,4% και 8,7%) Κατά τη διάρκεια του έτους 2006 σε 41 Πολιτείες σηµειώθηκε αύξηση και στις υπόλοιπες 9 µείωση. (Illinois, New York and New Jersey, σηµείωσαν µείωση σε σχέση µε το ποσοστό αύξησης της πενταετίας 2000-05 II. Εισαγωγή Σήµερα συνυπάρχουν στον κόσµο διάφορες φυλακές και διαφορετικοί τύποι κράτησης: φυλακές υψίστης ασφαλείας µε διπλές σειρές συρµατοπλεγµάτων και ψηλούς εξωτερικούς τοίχους, ηλεκτρονικά κλειστά κυκλώµατα παρακολούθησης (CCTV), «ανοικτές φυλακές» σε αγροτικά συγκροτήµατα µε «φυλακισµένους» που εργάζονται χωρίς επίβλεψη, «εβδοµαδιαίες φυλακές», «ηµερήσιες φυλακές», «εκπαιδευτικές φυλακές» και φυλακές που χαρακτηρίζονται από ρουτίνα και βαρβαρότητες αλλά και φυλακές µε γήπεδα αντισφαίρισης (tennis), ή µε παροχή γυµναστικής εξάσκησης των κρατουµένων σε εσωτερικούς διαµορφωµένους χώρους ή σε ανοικτούς, καθηµερινά ή µερικές ώρες την εβδοµάδα, φυλακές εξαιρετικά «υπερφορτωµένες» (crowded), όπου στοιβάζονται πολλοί κρατούµενοι στο ίδιο κελί µε ελλιπή τήρηση των κανόνων στοιχειώδους υγιεινής, φυλακές µε κελιά όπου η τουαλέτα είναι σε κοινή θέα, φυλακές που δεν επιτρέπεται το κάπνισµα, φυλακές απόλυτης αποµόνωσης των κρατουµένων, φυλακές ανηλίκων, γυναικείες φυλακές, επίσης υπάρχουν κοινοτικά καταλύµατα προετοιµασίας για την έξοδο από τη φυλακή, «φυλακισµένοι» που εκτίουν την ποινή τους στο σπίτι εξοπλισµένοι µε «ηλεκτρονικά βραχιόλια» επιτήρησης5, κ.λπ. Παρόλα αυτά, παρουσιάζουν διεθνώς κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσµατα (εκτός από κάποιες εξαιρέσεις στις Σκανδιναβικές χώρες6) όπως είναι: η «υπερπλήρωση»7, ο «υπερπληθυσµός»8, η επικράτηση της ανίας, του φόβου και της βίας. Πάντα, οι ίδιες, δηλαδή, εδώ και δύο εκατονταετίες(!)9. 4. Ό.π., σελ. 312-313. 5. Βλ. σχ. Morris N., The contemporary prison 1965-Present, στο Morris N., Rothman D., The history of the prison, Oxford University Press, 1995, σελ. 227- 259, εδώ σελ. 227. Βλ. επίσης την ηλεκτρονική σελίδα του Federal Bureau of Prisons, www.bop.gov, όπου αναφέρεται σε διαφορετικά επίπεδα ασφάλειας των αµερικανικών οµοσπονδιακών φυλακών (minimum, low, medium, high) και στις διαφορετικές µορφές κράτησης, όπως: για υποδίκους ή κρατούµενους µε χρόνια νοσήµατα (administrative), Satellite Camps and Satellite Low Security, καθορίζοντας τα βασικά χαρακτηριστικά τουs. Κάποιοι τρόποι κράτησης, που αναφέρονται στο κείµενο, προέρχονται από προσωπική εµπειρία της γράφουσας έπειτα από επισκέψεις σε πολιτειακές φυλακές των ΗΠΑ (Washington D.C. και Virginia το 2000). 6. Οι οποίες όµως, όπως θα δούµε πιο κάτω, ακολουθούν τις αρνητικές εξελίξεις των υπολοίπων αναπτυγµένων χωρών. 7. Υπερπλήρωση είναι το φαινόµενο της κράτησης πολύ περισσοτέρων κρατουµένων από ό,τι µπορεί να «φιλοξενήσει» το κτίριο. 8. Υπερπληθυσµός είναι το φαινόµενο, που παρουσιάζεται τις τελευταίες δεκαετίες κυρίως, όπου παρατηρείται κατακόρυφη αύξηση του πληθυσµού των εγκλείστων σε σχέση µε τον υπόλοιπο πληθυσµό. 9. Ο Morris N., στο άρθρο (βλ. υποσηµείωση 5) παρουσιάζει µε γλαφυρό τρόπο αυτή τη διαρκή οµοιότητα του εγκλεισµού µέσω του ηµερολογίου ενός κρατούµενου που αν συγκριθεί µε άλλο παλαιότερων εποχών, η οµοιοµορφία της καθηµερινής ζωής των κρατουµένων είναι εκπληκτική. www.nbonline.gr – Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ ιδιαίτερα µετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης ξεπέρασε σε αναλογία τις ΗΠΑ. Τα τελευταία χρόνια στη Ρωσία παρουσιάζονται µειώσεις αλλά συνεχίζει να εµφανίζει ένα υπέρµετρο ποσοστό φυλακισµένων στον πληθυσµό (το 2006 ήταν 608, 6 /100.000 κατοίκους) και τείνει να πλησιάζει πάλι την αναλογία των ΗΠΑ. Η Κίνα, παροµοίως, αύξησε τον εγκάθειρκτο πληθυσµό της φτάνοντας τους 1.500.000 κρατούµενους, αλλά λόγω του µεγάλου συνολικού πληθυσµού της, διατηρεί ένα µέσο ποσοστό –σε σχέση πάντα µε τις άλλες χώρες– όσον αφορά την αναλογία στον πληθυσµό (118/100.000 το 2006)12. Σηµαντικές αυξήσεις σηµειώθηκαν και σε άλλες χώρες: στην Ολλανδία, τη Μεγάλη Βρετανία, την Ισπανία και την Πορτογαλία, τη Γαλλία, το Βέλγιο και γενικά, οι χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης σηµείωσαν την τελευταία δεκαετία µια αύξηση της τάξης του 15-25%. Η Φιλανδία και η Γερµανία παρουσίασαν µείωση, η οποία όµως υποχώρησε τα τελευταία χρόνια13. Σύµφωνα µε στοιχεία των εκθέσεων του Συµβουλίου της Ευρώπης, η αναλογία του εγκάθειρκτου πληθυσµού στους 100.000 κατοίκους µεταξύ των ετών 2000-2006 σηµείωσε σηµαντική αύξηση στην Αλβανία (από 43.5 /100.000 σε 122), την Κύπρο (από 44.4 σε 84.1), το Λουξεµβούργο14 (από 90.4 σε 163.6), την ΠΓΔΜ (Fyrom, από 69 σε 100.1), καθώς και σε χώρες που παραδοσιακά χαρακτηρίζονταν από χαµηλό ποσοστό φυλάκισης όπως η Σουηδία (από 64.1 σε 79), η Νορβηγία (από 59 σε 67.8) αλλά και η Ολλανδία (από 90.1 σε 124.9). Σηµαντικές µειώσεις σηµείωσαν η Σλοβακία, η οποία όµως παρουσίαζε υψηλή αναλογία στο παρελθόν (από 297 σε 160.7) αλλά και η Ιταλία (από 92.7 σε 65.2), καθώς και οι: Ρουµανία, Λετονία, Ουκρανία. Συνολικά σε 11 χώρεςµέλη του Συµβουλίου της Ευρώπης σηµειώθηκε µείωση της αναλογίας στον πληθυσµό, ενώ σε όλες τις άλλες σηµειώθηκαν αυξήσεις, εκτός από τη Γερµανία όπου η αναλογία των φυλακισµένων προς τον πληθυσµό παραµένει σταθερή από το 2000 έως το 2006 (95.8) και τείνει προς τη µείωσή της15. Για την Ελλάδα µια σταθεροποίηση του αριθµού των εγκλείστων, ακολουθήθηκε από µείωση τη δεκαετία του ’80 της τάξεως του 17%, η οποία ενισχύθηκε λόγω της συχνής χρήσης χρηµατικών ποινών την περίοδο αυτή16. Όµως, έκτοτε και η χώρα µας παρουσιάζει ραγδαία αύξηση του εγκάθειρκτου πληθυσµού της, ακολουθώντας το παράδειγµα των υπολοίπων χωρών. Ο εγκάθειρκτος πληθυσµός της σχεδόν διπλασιάστηκε µέσα σε µία δεκαετία (από 5.887 το 1995 σε 9.465 το 2005). Ενώ από το 2000 έως το 2006 η αύξηση του πληθυσµού στις ελληνικές φυλακές ήταν της ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 3 τάξεως του 20%17. Συγκεκριµένα, το 1997 οι έγκλειστοι στη χώρα µας ήταν 5.577 άτοµα, µε αναλογία φυλακισµένων 54 ανά 100.000 κατοίκους18, ενώ το 2006 οι φυλακισµένοι ανέρχονταν στα 10.113 άτοµα µε αναλογία 91, 6/100.000, σε σύνολο πληθυσµού 11.122.50019. Η αναλογία αυτή κατατάσσει τη χώρα µας πολύ κοντά στον µέσο όρο των κρατών-µελών του Συµβουλίου της Ευρώπης20. Το φαινόµενο του υπερπληθυσµού στη χώρα µας συνοδεύεται και από το φαινόµενο της υπερπλήρωσης των καταστηµάτων κράτησης, παρά την κατασκευή νέων φυλακών21. Το 2005, για 5.584 θέσεις κράτησης στις ελληνικές φυλακές εγκλείονταν 9.465 άτοµα (πληρότητα 170%)22, το 2006 για 6.019 θέσεις κράτησης εγκλείονταν 10.113 (168% πληρότητα), το 2007 για 7.543 θέσεις κράτησης εγκλείονταν 11.520 άτοµα (πληρότητα 152%)23. Τα δεδοµένα αυτά απονέµουν στη χώρα µας τη θλιβερή πρωτιά µεταξύ των χωρών-µελών του Συµβουλίου της Ευρώπης, οι οποίες, σύµφωνα µε στοιχεία του 2006, εµφάνιζαν κατά µέσο 98,7% πληθυσµιακή πυκνότητα24. Το πρόβληµα του υπερπληθυσµού των φυλακών στη χώρα µας διαιωνίζεται για πολλά χρόνια και είχε επισηµανθεί ήδη από το 1994 στην Έκθεση για την κατάσταση στις ελληνικές φυλακές και τις δυνατότητες βελτίωσης του σωφρονιστικού συστήµατος της Διακοµµατικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής για την εξέταση του σωφρονιστικού συστήµατος της χώ- 17. Την περίοδο 2005-2006 σηµειώθηκε ετήσια αύξηση της τάξης του 5%. Βλ. Council of Europe Annual Penal Statistics, 2008, Table 1.5. 18. Wacquant L., «Οι φυλακές της µιζέριας», Πατάκη, Αθήνα 2001, βλ. σελ. 101 και ό.αναφ. Statistiques Pénales annuelles du Conseil de l’Europe, Enquête 1997, Strasbourg. 19. ΕΕΔΑ: Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου, Έκθεση 2007. 20. Ο οποίος, σύµφωνα µε στοιχεία έως την 1η Σεπτεµβρίου του 2006 ήταν 114, 1/100.000 κατοίκους. 21. Τον Ιούλιο του 2006 παραδόθηκε το νέο κατάστηµα κράτησης στα Τρίκαλα (οι θέσεις κράτησης, µετά από παρεµβάσεις που έγιναν αυξήθηκαν από 280 σε 400) και τον Ιανουάριο του 2007 το νέο κατάστηµα κράτησης του Δοµοκού (επίσης οι θέσεις κράτησης, µετά από παρεµβάσεις που έγιναν αυξήθηκαν από 280 σε 400). Βλ. σχ. ΘΕΜΙΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ www.themis. com.gr. Τους τελευταίους 12 µήνες ολοκληρώθηκαν και λειτουργούν 4 νέα καταστήµατα κράτησης, ενώ άλλα 3 θα τεθούν σε λειτουργία έως το τέλος του 2009 καθώς νέες πτέρυγες σε άλλα 2 καταστήµατα, ενώ επιπροσθέτως έχει δροµολογηθεί η κατασκευή 4 νέων καταστηµάτων Βλ. την ιστοσελίδα του Υπουργείου Δικαιοσύνης www.mynistryofjustice.gr, Δελτίο τύπου 14.11.2008. Πάντως, αυτό που παρατηρείται είναι ότι και οι νέες φυλακές γεµίζουν σύντοµα και τα προβλήµατα των κρατουµένων, όσον αφορά τις συνθήκες κράτησης διαιωνίζονται. Βλ. επίσης π.κ. 22. Κατά µέσο όρο, διότι σε κάποιες φυλακές της χώρας, η κατάσταση το 2005 σύµφωνα µε την έκθεση της CPT (2008), ο συνωστισµός ήταν πολύ χειρότερος. Στον Κορυδαλλό εγκλείονταν 2043 κρατούµενοι σε 640 θέσεις. Η πληρότητα δηλαδή έφτανε στο 319%(!). 23. Βλ. σχ. CPT /Inf(2006)41, Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, doc: PC-CP 2007 09 rev3, Strasbourg, 23 January 2008 και CPT/ Inf(2008)3. 24. Μετά την Ελλάδα ακολουθούν η Αρµενία και η Ισπανία µε 140, η Ουγγαρία µε 137, η Κροατία µε 121.3, το Βέλγιο και η Γεωργία, η Πολωνία, η Σλοβενία και η Αλβανία µε 117/100 θέσεις περίπου, ενώ στις: Βουλγαρία, Φιλανδία, Γαλλία, Πορτογαλία, Σερβία, Σουηδία και Ουκρανία ο δείκτης πυκνότητας κυµαίνεται από 103.4 έως 115.6/100 θέσεις. Στις υπόλοιπες χώρες-µέλη του Συµβουλίου η πυκνότητα κυµαίνεται από 71 - 99.5 /100 θέσεις, ενώ χαµηλό δείκτη έχουν η Ανδόρα (24.2) και το Μονακό (44.6). Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, Table 1“Situation of penal institutions on 1ST September 2006”. αλλά το 2006 παρουσίασαν µικρή αύξηση) Βλ. σχ. την ανακοίνωση τύπου και την έκθεση “Prisoners in 2006”, του US Department o Justice - Office of Justice Programs - Bureau of Justice Statistics, December 5, 2007, www. ojp.usdoj.gov/bjs. Η αλµατώδη αύξηση του εγκάθειρκτου πληθυσµού των ΗΠΑ τις τρεις τελευταίες δεκαετίες εξώθησε τον βραβευµένο µε το βραβείο Pulitzer, J. Hallinan, να χαρακτηρίσει τις ΗΠΑ ως «έθνος φυλακής» στο βιβλίο του µε τίτλο: “Going up the river: Travels in a Prison Nations”. 12. Βλ. σχ. για τη Ρωσία και την Κίνα στον Πίνακα 1. 13. Landreville P., ό.π., ιδ.σ. Στις αρχές του 1992 η αναλογία φυλακισµένων στους 100.000 κατοίκους ήταν για την Ολλανδία 36, τη Σουηδία 61, τη Μ. Βρετανία 98, τον Καναδά 109, τη Ν. Αφρική 332 και τις ΗΠΑ 455. Βλ. σχ. Morris N., ό.π., σελ. 236-237. 14. Το Λουξεµβούργο είναι πρώτο, µετά τη Μεγ. Βρετανία στην αναλογία φυλακισµένων /100.000 κατοίκους, σε σχέση µε τον πληθυσµό του. 15. Με µικρές µειώσεις ανάµεσα στα έτη 2000-2006. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, doc: PC-CP 2007 09 rev3, Strasbourg, 23 January 2008, Table 1.4 Evolution of prison populations between 2000 and 2006, pp. 28-29. 16. Λαµπροπούλου Ε., ό.π., σελ. 238. Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr 4 ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) ΣΤ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ Στις ΗΠΑ, για το έτος 2006, η πυκνότητα του πληθυσµού στις πολιτειακές φυλακές κυµαινόταν ανάµεσα στο 98 και 114/100 θέσεις, αλλά στις οµοσπονδιακές φυλακές η πυκνότητα αγγίζει το 153,829. Στον Πίνακα 1 που ακολουθεί αναγράφονται οι σύγχρονες τάσεις αύξησης του εγκάθειρκτου πληθυσµού σε 30 χώρες30. Με βάση τις σύγχρονες αυτές τάσεις παρατηρούµε µια συνεχιζόµενη αύξηση του πληθυσµού των φυλακών σε παγκόσµιο επίπεδο31. Σύµφωνα µε τον τελευταίο κατάλογο του Παγκόσµιου Εγκάθειρκτου Πληθυσµού (World Prison Population List)32, ο οποίος βασίζεται σε στοιχεία που ήταν διαθέσιµα έως και τον Οκτώβριο του 2006, περισσότεροι από 9,25 εκατοµµύρια άνθρωποι είναι φυλακισµένοι παγκοσµίως και οι περισσότεροι ως προδικασθέντες παρά ως καταδικασθέντες. Σχεδόν οι µισοί από αυτούς είναι φυλακισµένοι: στις ΗΠΑ (2,19 εκατοµµύρια), στην Κίνα (1,55 εκατοµµύρια) και στη Ρωσία (0,87 εκατοµµύρια). Ο εγκάθειρκτος πληθυσµός παρουσιάζει ποσοστιαία αύξηση, από την προηγούµενη ετήσια καταµέτρηση, κατά µέσο όρο 73% παγκοσµίως33. ρας και των συνθηκών διαβίωσης των κρατουµένων, όπου αναφέρεται ότι σε 4.087 θέσεις κράτησης κρατούνταν 6.407 άτοµα25 (πληρότητα 156, 8). Σήµερα, παρά τη λειτουργία νέων καταστηµάτων κράτησης το πρόβληµα συνεχίζεται26 καθώς παράλληλα αυξάνεται και ο αριθµός των κρατουµένων. Αποκορύφωµα των άθλιων συνθηκών διαβίωσης των κρατουµένων ήταν η πρόσφατη απεργία πείνας άνω των 5.500 ατόµων27 σε 21 φυλακές της χώρας, επί 18 ηµέρες, η οποία έληξε µε την ικανοποίηση βασικών αιτηµάτων τους από το Υπουργείο Δικαιοσύνης28. 25. Διακοµµατική Κοινοβουλευτική Επιτροπή για την εξέταση του σωφρονιστικού συστήµατος της χώρας και των συνθηκών διαβίωσης των κρατουµένων, Έκθεση για την κατάσταση στις ελληνικές φυλακές και τις δυνατότητες βελτίωσης του σωφρονιστικού συστήµατος, Ιούλιος 1994 Βουλή των Ελλήνων, Αθήνα, στο: Αλεξιάδη Στ., Γ. Πανούση, 2000, Σωφρονιστικοί κανόνες, Ελληνική Σωφρονιστική Νοµοθεσία, Διεθνή Σωφρονιστικά κείµενα, Σωφρονιστικός Κώδικας (Ν 2776/1999), Ειδική έκδοση, Γ΄ έκδ. ΑθήναΚοµοτηνή, Αντ. Ν. Σάκκουλα, σελ. 277-308. 26. Σύµφωνα µε νεότερα στοιχεία του Διεθνούς Κέντρου Μελέτης των Φυλακών (Ιnternational Centre of Prison Studies), το επίπεδο πυκνότητας µειώθηκε στο 141,9%. Σήµερα, σύµφωνα µε στοιχεία της 1.3.2009 οι κρατούµενοι ανέρχονται στους 11.049 για 9.103 θέσεις κράτησης, γεγονός που µειώνει σχετικά τον συνωστισµό της φυλακές, εάν βέβαια δεν υπάρξει αύξηση των εγκλείστων. Βλ. σχ. Editorial, του καθηγητή Ν. Κουράκη, 1999, στο 10ο τεύχος του ηλεκτρονικού περιοδικού “the art of crime” (www.theartofcrime.gr). 27. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης ανακοίνωσε την αποχή από το συσσίτιο και όχι την απεργία πείνας 5.646 κρατουµένων. Βλ. σχ. Δελτίο τύπου στις 13.11.2008 στην ιστοσελίδα του Υπουργείου, www.ministryofjustice.gr. Ανπρβλ., ενδεικτικά τα άρθρα «4.805 σε απεργία πείνας» της Ι. Σωτήρχου και «Μας στήνουν στα 7 µέτρα» της Β. Φωτοπούλου, εφηµερίδα Ελευθεροτυπία 11 και 13.11.2008 αντίστοιχα, που αναφέρονται σε απεργία πείνας. 28. Συγχώνευση των πειθαρχικών ποινών, αν και οι κρατούµενοι ζητούσαν χάρη για τις ως τώρα ποινές που έχουν λάβει λόγω πειθαρχικών παραπτωµάτων θεωρώντας τα σε πολλές περιπτώσεις άδικα, µια και στην εφαρµογή τους επειδή είναι δυνατό µία πράξη να καταταχθεί σε περισσότερες από µία κατηγορία, δηµιουργεί προβλήµατα. Βλ. σχ. γι’ αυτό Ιακ. Φαρσεδάκης, «Τα πειθαρχικά παραπτώµατα των κρατουµένων», ΠοινΔικ 1998, 561565, εδώ σελ. 562. Μείωση του ορίου έκτισης της ποινής για την υπό όρους απόλυση, στο 1/5 για διετή καταδίκη και στο 1/3 για µεγαλύτερο των 2 ετών καταδίκη (για τους καταδικασθέντες για ναρκωτικά θα ισχύει η έκτιση των 3/5, αντί των 4/5 που ισχύει σήµερα εξαίρεση προβλέπεται για τους καταδικασθέντες για εµπορία ναρκωτικών), η δυνατότητα µετατροπής στερητικής της ελευθερίας ποινής άνω των πέντε ετών σε χρηµατική, αντί των δύο που ισχύει σήµερα, αύξηση των ηµερών άδειας και απαιτείται η έκτιση του 1/5 της ποινής και κράτηση διάρκειας 3 µηνών (αντί των 2/5 της ποινής και κράτηση τουλάχιστον 1 έτος), µείωση του χρόνου προφυλάκισης από 18 σε 12 µήνες, µε εξαίρεση τα αδικήµατα που προβλέπεται ποινή κάθειρξης άνω των 20 ετών ή ισόβια κάθειρξη, υπαγωγή των νοσοκοµείων των κρατουµένων στο ΕΣΥ, πιστή εφαρµογή των διατάξεων που αφορούν την εργασία των κρατουµένων, ελεύθερη πρόσβαση στη Διακοµµατική επιτροπή της Βουλής, δυνατότητα παροχής κοινωφελούς εργασίας για καταδικασµένους µέχρι 5 έτη, αντί 3 που ισχύει σήµερα (αλλά σπάνια εφαρµόστηκε), κ.λπ. Βλ. σχ. Υπουργείο Δικαιοσύνης, Δελτίο Τύπου, 14.11.2008. Αναµένεται η ψήφιση του νοµοσχεδίου και η άµεση εφαρµογή του. Εφόσον, οι ανωτέρω διακηρύξεις πραγµατοποιηθούν θα βοηθήσουν σηµαντικά στην αποσυµφόρηση των φυλακών και στις συνθήκες διαβίωσης των κρατουµένων. 29. Λίγο καλύτερα σε σχέση µε το 2000 που κυµαινόταν µεταξύ 100 και 115/100 θέσεις. Βλ. την ανακοίνωση τύπου του US Department o Justice - Office of Justice Programs - Bureau of Justice Statistics, December 5, 2007, www.ojp. usdoj.gov/bjs/pub/press/p06ppus06pr.htm Βλ. και τον Πίνακα 1, π.κ. 30. Οι χώρες επιλέχθηκαν µε κριτήριο το επίπεδο ανάπτυξής τους και την πιθανότητα σύγκρισης µε τη χώρα µας. 31. Αν και υπάρχουν εξαιρέσεις, όπως η Ιαπωνία, ως είναι γνωστό παρουσιάζει µικρά ποσοστά φυλάκισης αλλά και εγκληµατικότητας. Βλ. ενδεικτικά, Dag Leonardsen,“Japan as a Low - Crime Nation”, Palgrave Macmillan, New York 2004. 32. World Prison Population List (seventh edition), KING’S College London, International Centre for Prison Studies, (ICPS), January 2007. 33. Ό.π. Γενικά παρουσιάζονται διαφοροποιήσεις, παρόλα αυτά τα 3/5 των χωρών (61%) έχουν µέσο όρο εγκάθειρκτου πληθυσµού ανά 100.000 κατοίκους 150. Στις χώρες της Δυτικής Αφρικής η αναλογία είναι 37 ενώ στις χώρες της Ν. Αφρικής είναι 267. Στις χώρες τις Ν. Αµερικής είναι 165.5 ενώ στην Καραϊβικής είναι 324. Στη Νοτιο-Κεντρική Ασία είναι 57 ενώ στις πρώην σοβιετικές της κεντρικής Ασίας είναι 292. Για τη Ν. Ευρώπη είναι 90, ενώ για την κεντρική και ανατολική 185. Τέλος η Ωκεανία έχει κατά µέσο όρο 124.5/100.000. www.nbonline.gr – Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 5 Πίνακας 1: Σειρά κατάταξης κατά αναλογία εγκλείστων στον συνολικό πληθυσµό – Συνολικός εγκάθειρκτος πληθυσµός (συµπεριλ/µένων των προδικασθέντων) – Αναλογία φυλακισµένων / 100.000 κατοίκους – Πληθυσµιακή πυκνότητα φυλακών Χώρα ΗΠΑ Ρωσία Κούβα * Παναµάς Πολωνία Βραζιλία Μεξικό Νέα Ζηλανδία Αλβανία Ισπανία Αργεντινή Μ. Βρετανία (England and Wales) Χονγκ Κονγκ Κολοµβία Αυστραλία Κίνα ** Ολλανδία Πορτογαλία Καναδάς Ελλάδα Αυστρία Βέλγιο Γαλλία Γερµανία Κύπρος*** Ιταλία (Συµπ/νται Βατικανό και Αγ. Μαρίνος) Βενεζουέλα Σουηδία Ιρλανδία Ιαπωνία Σειρά παγκόσµιας κατάταξης κατά αναλογία εγκλείστων στους 100.000 κατοίκους 2007 1η 2η 5η 24η 52η 54η 59η 67η 76η 81η 83η 83η 93η 96η 100η 112η 113η 128η 123η 129η 134η 136η 139η 139η 150η 151η 157η 157η 162η 176η Συνολικός εγκάθειρκτος πληθυσµός ανά χώρα 2001 2.019.234 846.967 10.350 80.467 308.304 172.888 5.968 1.534 59.251 44.969 78.753 54.034 22.492 1.549.000 16.930 13.918 35.519 8.841 8.114 8.605 56.957 74.904 1254 55.670 19.255 5.920 3.378 65.508 Συνολικός εγκάθειρκτος πληθυσµός ανά χώρα 2006 2.186.230 869814 c.55.000 11.649 87.901 361.402 214.450 7.620 3.491 64.215 54, 472 79.861 11.580 62.216 25.353 1.548.498 21.013 12870 34.096 9.984 8.766 9.597 52009 78.581 580 61.721 19.853 7.450 3.080 79.055 Αναλογία εγκλείστων στους 100.000 κατοίκους 1999, 2000, 2001, 2002 686 (2002) 638 (1997)c. 297 (2000) 286 (2002) 213 133 (2000) 156 157 90 (2002) 126 (1999) 107 (2002) 139 175 (1999) 153 116 111 93 (2002) 131 102 79 85 85 85 (2000) 96 56 95 (2000) 62 68 (2002) 86 Αναλογία εγκλείστων στους 100.000 κατοίκους 2006, 2007, 2008 2006 738 608.6 c.487 364 229.9 191 196 186 122.4 146.1 140 145.1 168 134 126 118 124.9 119.4 107 90.9 105.4 95.6 91.6 90.6 70.8 65.2 74 79 74.3 62 2007-2008 762 635 c.531 345 220 196 178 159 156 154 154 143 141 130 119 117 103 108 99 95 94 84 83 79 76 63 Πυκνότητα Φυλακών ανά 100 διαθέσιµες θέσεις 2006, 2007, 2008 2006 91.2 117.3 116.3 140 96.7 93 104.3 91.3 168 103.4 117.9 114.8 98.7 108.9 88.6 106.2 91.5 2007-2008 c. 108 91.6 160, 3 108.2 146.8 131.2 96.4 129, 3 97.7 113.6 99.4 124 105.9 95.6 87.6 141.9 92 118.8 118.1 93.2 112.8 117.4 95.2 105.9 * Kατά προσέγγιση, Christie Nils, Oslo University, βλ. World Prison Population List (fourth ed.) ** Για την Κίνα µόνο οι καταδικασθέντες κρατούµενοι. *** Για την Κύπρο δεν περιλαµβάνονται τα «κατεχόµενα» (Τουρκοκύπριοι). Όσον αφορά τη Μ. Βρετανία τα δεδοµένα για το 2002 ήταν: Αγγλία και Ουαλία 72.669 κρατούµενοι, 139/100.000 κατοίκους, Β. Ιρλανδία 1.058 και 62/100.000 και για τη Σκωτία 6417 και 126/100.000 c.: κατά προσέγγιση. (Συγκεκριµένα για τις ΗΠΑ η πυκνότητα των φυλακών ήταν: για τις τοπικές φυλακές το β΄εξάµνηο του 2007 ίση µε 96%, στις πολιτειακές το 2006 ίση µε 112% και στις οµοσπονδιακές επίσης το 2006, άγγιξε το 153.8%.) Πηγές του Πίνακα 1: Τα στοιχεία για τη «Σειρά παγκόσµιας κατάταξης της χώρας κατά αναλογία φυλακισµένων στους 100.000 κατοίκους» προέρχονται από τον κατάλογο «Prison Brief»: International Centre for Prison Studies (ICPS), τελευταία ενηµέρωση 6.12.2007. Τα στοιχεία για τον «Συνολικό εγκάθειρκτο πληθυσµό ανά χώρα, 2001» προέρχονται από: The Eighth United Nations Survey on Crime Trends and the Operations of Criminal Justice Systems (2001-02) (United Nations Office on Drugs and Crime, Centre for International Crime Prevention), November 2003. Τα στοιχεία για τον «Συνολικό εγκάθειρκτο πληθυσµό ανά χώρα, 2006» προέρχονται από: World Prison Population List - Seventh edition, ICPS, January 2007. Τα στοιχεία για την «Αναλογία εγκλείστων στους 100.000 κατοίκους» για τα έτη: 1999, 2000, 2001, 2002, προέρχονται από: World Prison Population List (fourth ed.), Findings 188, HOME OFFICE (2003). Για τις χώρες που δεν αναγράφεται ηµεροµηνία τα στοιχεία αναφέρονται στο έτος 2001. Τα στοιχεία για την «Αναλογία εγκλείστων στους 100.000 κατοίκους» για το έτος 2006 και όσον αφορά τις χώρες-µέλη του Συµβουλίου της Ευρώπης, προέρχονται από Council of Europe Annual Penal Statistics, 2006, Space I, PC-CP (2007) 9rev3, Strasbourg 23 January 2008. Για τις υπόλοιπες χώρες και για το: 2007 και A΄ εξάµηνο 2008, τα στοιχεία προέρχονται από τον κατάλογο «Prison Brief», ICPS, τελευταία ενηµέρωση 1.11.2008. Τα στοιχεία για την «Πυκνότητα φυλακών ανά 100 διαθέσιµες θέσεις» για το έτος 2006 προέρχονται από Council of Europe Annual Penal Statistics, 2006, ό.π. και για τα έτη: 2007, A΄ εξάµηνο 2008 από τον κατάλογο «Prison Brief», ό.π. Σηµείωση: Τα στατιστικά δεδοµένα των εκθέσεων των Διεθνών Οργανισµών αναφέρονται, συνήθως, σε στοιχεία του προηγούµενου έτους ή και προγενέστερων ετών, ανάλογα µε τις επίσηµες ανακοινώσεις των κρατών. Δεδοµένου και του διαφορετικού τρόπου συγκέντρωσής τους, απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή στην ερµηνεία τους. Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr 6 ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) ΣΤ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ νεται η πρακτική της «διαχείρισης των κινδύνων»41. Σύµφωνα µε τον Pierre Landreville: «Στις µέρες µας µιλάµε για αποτίµηση του κινδύνου οµάδων ατόµων και όχι για την ιατροψυχοκοινωνική αποτίµηση που στοχεύει να βοηθήσει όλους τους κρατουµένους να επανενταχθούν κοινωνικά»42. Βέβαια, προγράµµατα θεραπευτικά και αναµορφωτικά εφαρµόζονται στις φυλακές αλλά αυτά είναι αποσπασµατικά και επιλεκτικά: υλοποιούνται κατά περιόδους και δεν αφορούν το σύνολο των κρατουµένων43. Επιπροσθέτως, τις τελευταίες δεκαετίες από το 1970 και έπειτα όπου άρχισε να υποχωρεί το αναµορφωτικό ιδεώδες, οι ανωτέρω πρακτικές συνεπικουρούνται και από την αναβίωση των κλασικών εγκληµατολογικών θεωριών (νεο-κλασικισµός), οι οποίες υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του και σηµασία, τελικά, δεν έχει να αναµορφώσουµε, αλλά να αποτρέψουµε τον εγκληµατία να προβεί πάλι σε παράνοµες πράξεις. Αυτό το τελευταίο µπορεί να επιτευχθεί µέσω της αύξησης του κόστους της παραβατικής συµπεριφοράς (θεωρία της ορθολογικής επιλογής)44. Επίσης, η αναβίωση των βιολογικών εξηγήσεων για τον εγκληµατία, σύµφωνα µε τις οποίες ο εγκληµατίας θεωρείται διαφορετικός άνθρωπος, «αρπακτικό», οδηγούν σε πρακτικές εξουδετέρωσής του παρά σε πρακτικές για την οµαλή επαναφορά του στο κοινωνικό περιβάλλον. Σε επίπεδο εφαρµογής πολιτικών κατά του εγκλήµατος, η αναβίωση αυτών των θεωριών οδήγησε στην αύξηση της σοβαρότητας των ποινών και σε νόµους για «µηδενική ανοχή», «τα τρία χτυπήµατα», «ακριβώς όσο αξίζει», για τους παραβάτες45. 41. Εφαρµόζονται δηλαδή προγράµµατα για όσους φυλακισµένους παρουσιάζουν µεγαλύτερο «κίνδυνο» και εφόσον έχει αποδειχτεί ότι αυτά µειώνουν την υποτροπή. Αυτά εντάσσονται στο θεωρητικό ρεύµα της «νέας ποινολογίας», µία διάσταση του οποίου είναι η διαφορετική µεταχείριση των εγκληµατιών ανάλογα µε τη βαρύτητα του εγκλήµατος που διέπραξαν και την «επικινδυνότητα» που παρουσιάζουν. Βλ. σχ. Landreville P., «Από την κοινωνική ένταξη στη διαχείριση των κινδύνων; Οι πολιτικές και οι πρακτικές στο κεφάλαιο των ποινών», ό.π., σελ. 1466 και ό.π. στους: Vacheret M., Dozois J., Lemire G., (1998) Le système correctionnel canadien et la nouvelle pénologie: la notion de risque, Déviance et société, 22, 1, 37-50 για τον Καναδά και Mary Ph., (2001), Pénalité et gestion des risques: vers une justice “actuarielle” en Europe, Déviance et société, 25, 1, 33-52, για την Ευρώπη. 42. Landreville P., ό.π. ιδ.σ. 43. Ενδεικτικά αναφέρουµε το πρόγραµµα «Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας», (ΣΔΕ), που εφαρµόζεται στις ελληνικές φυλακές. Το πρόγραµµα αυτό ξεκίνησε το 2000 (πιλοτικά) και απευθυνόταν µόνο σε ανήλικους αλλοδαπούς φυλακισµένους και ως σήµερα δεν έχει επεκταθεί σε όλες τις ελληνικές φυλακές, αλλά και σ’ αυτές που εφαρµόζεται δεν συµµετέχουν όλοι, τόσο για πρακτικούς λόγους –κάποιοι δεν έχουν ολοκληρώσει το δηµοτικό (διότι αφορά Γυµνασιακή, κυρίως, και Λυκειακή τεχνική εκπαίδευση) ή δεν γνωρίζουν τη γλώσσα– όσο και για λόγους «επιλεκτικούς»: συνεχίζει να απευθύνεται σε ανήλικους και µετέφηβους, που συνήθως δεν παρακολουθούν κάποιο πρόγραµµα απεξάρτησης από τα ναρκωτικά ή δεν είναι πρώην χρήστες και µπορούν να αντεπεξέλθουν και στο υπόλοιπο αυστηρά οργανωµένο πρόγραµµα της φυλακής (βοηθούν το προσωπικό στην κουζίνα, την καθαριότητα κ.λπ.) Βέβαια, σχολεία στις φυλακές λειτουργούν στην ΕΕ, εδώ και 50 χρόνια και δεν επέφεραν τα αναµενόµενα αποτελέσµατα. Απ’ την άλλη, το Συµβούλιο της Ευρώπης µε τη Σύσταση (Recommendation) No R(89)12, για την εκπαίδευση στις φυλακές, επιµένει στο δικαίωµα όλων των κρατουµένων στην εκπαίδευση. Οι πληροφορίες που αναφέρονται εδώ προέρχονται από τις εισηγήσεις των οµιλητών στην 1η Ηµερίδα του Ελληνικού Παραρτήµατος του Ευρωπαϊκού Οργανισµού για την Εκπαίδευση στις φυλακές (ΕPEA Hellas), µε θέµα: «Η Εκπαίδευση στις Φυλακές της Ελλάδας», που πραγµατοποιήθηκε στις 10 Μαΐου 2008, στο Αµφιθέατρο του ΥΠ.Ε.Π.Θ. «Γαλατεία Σαράντη». 44. Σύµφωνα µε τη θεωρία της ορθολογικής επιλογής, η παραβατική συµπεριφορά, όπως και κάθε άλλη συµπεριφορά του ανθρώπου είναι αποτέλεσµα λογικής επεξεργασίας/απόφασης που βασίζεται στην ανάλυση των ζηµιών και κερδών (cost benefit analysis). Βλ. σχ. Becker S.G., "Crime and Punishment: An Economic Approach", Journal of Political Economy, Vol. 76, 1968, σελ. 169-217. 45. “Zero tolerance”,“Three strikes law”,“Just deserts”, αποτελούν εκφάνσεις αυτής της πολιτικής αντιµετώπισης του εγκλήµατος, που εφαρµόστηκαν β) Επέκταση των καταστηµάτων κράτησης δηµοσίου και ιδιωτικού τοµέα Η ραγδαία αύξηση του εγκάθειρκτου πληθυσµού κατά τα τελευταία 35 χρόνια οδηγεί στην επέκταση των σωφρονιστικών καταστηµάτων, τόσο στον δηµόσιο όσο και στον ιδιωτικό τοµέα. Ιδιαίτερα, στις ΗΠΑ η επέκταση του συστήµατος του «κυβερνητικού» σωφρονισµού, όπως αναφέρει ο Loic Wacquant σηµείωσε «θεαµατική διόγκωση», σε µια περίοδο, µάλιστα, «ισχνών αγελάδων» για τον δηµόσιο τοµέα και σε βάρος των κοινωνικών παροχών34. «Από το 1979 µέχρι το 1990 οι σωφρονιστικές δαπάνες των πολιτειών αυξήθηκαν κατά 325% υπέρ των εξόδων λειτουργίας των φυλακών και κατά 612% υπέρ της κατασκευής νέων φυλακών…»35. Επιπροσθέτως, η αύξηση των ιδιωτικών φυλακών ήταν πρωτόγνωρη και ξεκίνησε ήδη από το1983, σηµειώνοντας έως το 2001 ετήσια αύξηση της τάξης του 45%36. Σήµερα οι 264, από τις 5069 συνολικά φυλακές στις ΗΠΑ, είναι ιδιωτικές37 ενώ οι εταιρίες που τις διαχειρίζονται έχουν εισαχθεί στο χρηµατιστήριο, αποκοµίζοντας τεράστια κέρδη και θεωρούνται, πλέον, ως τις πιο ανθηρές βιοµηχανικές επιχειρήσεις38. Σηµαντική αύξηση των ιδιωτικών καταστηµάτων κράτησης τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει και η Αυστραλία39. Στην Ελλάδα, σύµφωνα µε στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης, το 2002 λειτουργούσαν συνολικά 30 κρατικά καταστήµατα κράτησης40. γ) Αντικατάσταση του µοντέλου αναµόρφωσης και της κοινωνικής επανένταξης µε το µοντέλο «διαχείρισης των κινδύνων» Η εξατοµικευµένη παρέµβαση, που σκοπό έχει την κατανόηση των προβληµάτων του κρατουµένου και τη συνακόλουθη αναµόρφωσή του, εγκαταλείπεται. H εφαρµογή πολιτικών κοινωνικής επανένταξης, για όλους τους φυλακισµένους, κοστίζει ακριβά. Έτσι, τα προγράµµατα κοινωνικής επανένταξης συρρικνώνονται ενώ αντίθετα διευρύ34. Wacquant L.,.ο.π., σελ. 107-110. 35. Ό.π., σελ. 108. 36. Ό.π., σελ. 113. 37. Από τις πιο γνωστές, ιδιωτικές επιχειρήσεις που παρέχουν «σωφρονιστικές υπηρεσίες «είναι: Corrections Corporation of America, Geo Group (πρώην Wackenhut Securities) and Cornel Companies Βλ. www.csc-scc.gc.ca. Το 2006, συνολικά 113.791 πολιτειακοί και οµοσπονδιακοί κρατούµενοι, κρατούνται σε ιδιωτικές φυλακές, δηλαδή το 7,2% του συνόλου των κρατουµένων, έναντι 6% το 2001.Bureau of Justice Statistics, Prisoners in 2006 and Criminal Offenders Statistics 2001. Στην Αγγλία, µάλιστα, την ιδιωτικοποίηση των φυλακών την προώθησε το ίδιο το κράτος, έτσι από 198 κρατούµενους σε ιδιωτικές φυλακές το 1993, το 1998 έφτασαν τους 3.707 (µέσα ετήσια αύξηση της τάξεως του 350%). Βλ. ό.π., σελ. 179. 38. Wacquant L., ό.π., σελ. 115. 39. Στην Αυστραλία λειτουργούν 124 (2004) καταστήµατα κράτησης εκ των οποίων τα 14 είναι ιδιωτικά, (7 privately operated prisons, 7 privately operated community custodial facilities). Ενδεικτικά αναφέρουµε ότι στη Ρωσία λειτουργούν 1051 φυλακές (2007), εκ των οποίων οι 62 είναι ανηλίκων. Στο Ην. Βασίλειο, 140 (2007), στην Ιταλία 223 (2007), στη Γερµανία 195 (2008), εκ των οποίων οι 19 είναι ανοικτές φυλακές, στη Γαλλία 185 (2002), στο Βέλγιο 33 (2008), στη Σουηδία 55 (2006) εκ των οποίων µερικές έχουν κλειστά και ανοικτά συγκροτήµατα, στη Βραζιλία 1117 (2007) και στην Ιαπωνία 187, 8 εκ των οποίων είναι ανηλίκων (χωρίς να υπολογίζονται οι υποδοµές των αναµορφωτηρίων ανηλίκων). Βλ. ICPS, World Prison Brief, ό.π. 40. Συγκεκριµένα: Τα ειδικά καταστήµατα κράτησης ανηλίκων - Αγροτικές φυλακές (Αγιάς, Κασσάνδρας, Τίρυνθας, Κεντρική αποθήκη υλικού φυλακών - ΚΑΥΦ), τα Ειδικά καταστήµατα κράτησης νέων (Αυλώνας, Βόλου και το Αγροτικό Σωφρονιστικό κατάστηµα ανηλίκων Κασσαβέτειας), τα Θεραπευτικά καταστήµατα (Ψυχιατρείο κρατουµένων Κορυδαλλού, Νοσοκοµείο κρατουµένων Κορυδαλλού, Κέντρο απεξάρτησης Τοξικοµανών κρατουµένων Ελαιώνα Θηβών), οι Κλειστές φυλακές (Πάτρας, Χαλκίδας, Κέρκυρας, Αλικαρνασσού, Τρικάλων, Μαλανδρίνου και η κλειστή κεντρική φυλακή γυναικών, η οποία πρόσφατα µεταφέρθηκε στον Ελαιώνα Θηβών) και οι Δικαστικές φυλακές (Κορυδαλλού, Ιωαννίνων, Κοµοτηνής, Κορίνθου, Χανίων, Χίου, Κω και Πρεβαντόριο Άµφισσας). Βλ. επίσης. αν. την υποσηµείωση µε τα νέα καταστήµατα κράτησης. www.nbonline.gr – Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ Μια άλλη ένδειξη της εγκατάλειψης του αναµορφωτικού προτύπου αποτελεί το µικρό ποσοστό επιστηµονικού και θεραπευτικού προσωπικού σε σχέση µε το φυλακτικό προσωπικό των φυλακών, γεγονός που δυσχεραίνει την ψυχοκοινωνική υποστήριξη των εγκλείστων και κατ’ επέκταση την κοινωνική τους επανένταξη. Στις χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης κατά µέσο όρο το 63,7% του προσωπικού των φυλακών είναι φυλακτικό (Custodial staff) και το 10,6% θεραπευτικό προσωπικό46. Στην ετήσια έκθεση του Συµβουλίου της Ευρώπης (2006) δεν αναφέρονται αναλυτικά στοιχεία για το προσωπικό των ελληνικών φυλακών. Αναφέρεται µόνο ότι από τους 4.260 εργαζόµενους στις ελληνικές φυλακές το 66,2% (2818) είναι συνολικά προσωπικό «µεταχείρισης/σωφρονιστικό» (treatment staff), και το 33,8% (1442) αποτελεί «άλλο προσωπικό» (other staff). Σύµφωνα µε αυτά τα στοιχεία αντιστοιχούσαν κατά µέσο όρο περίπου 36 φυλακισµένοι σε 1 σωφρονιστικό υπάλληλο (αν και η αντιστοιχία αυτή ήταν «εξωπραγµατική» για τη φυλακή του Κορυδαλλού)47. Σύµφωνα µε την έκθεση της Διακοµµατικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής το 1994 στη φυλακή του Κορυδαλλού υπήρχαν 7 κοινωνικοί λειτουργοί για 1300 κρατούµενους (δηλαδή αντιστοιχούσε 1 για περίπου 186 άτοµα). Δυστυχώς, η αναλογία αυτή δεν έχει βελτιωθεί έως σήµερα και παρατηρούνται σοβαρές ελλείψεις στο επιστηµονικό προσωπικό των φυλακών, όλων των ειδικοτήτων (κοινωνικών λειτουργών, κοινωνιολόγων, εγκληµατολόγων, ψυχολόγων, γιατρών κ.ά.). Μία άλλη σηµαντική επίδραση του υπερπληθυσµού αφορά τη µείωση της αναλογίας του σωφρονιστικού προσωπικού, αλλά και του υπόλοιπου προσωπικού των φυλακών προς τους κρατούµενους48. Το γεγονός αυτό, πέρα από τα σηµαντικά προβλήµατα ασφάλειας που θέτει, εγκυµονεί σοβαρότατους κινδύνους, όσον αφορά την παροχή υπηρεσιών υγείας. Οπότε, όταν το προσωπικό δεν επαρκεί ώστε να καλύψει βασικές ανάγκες των κρατουµένων, οι όποιες προσπάθειες, που µε κάθε καλή πρόθεση καταβάλλονται από το προσωπικό των φυλακών, για κοινωνική επανένταξη ακυρώνονται. δ) Συσσώρευση των προβληµάτων σχετικά µε τις συνθήκες κράτησης και τα δικαιώµατα των κρατουµένων και οι επιπτώσεις τους στους κρατούµενους τις τελευταίες δεκαετίες στις ΗΠΑ και εξαπλώθηκαν και σε άλλες χώρες του Δυτικού αναπτυγµένου κόσµου, είχαν ως αποτέλεσµα τη ραγδαία αύξηση του εγκάθειρκτου πληθυσµού και την εγκατάλειψη σταδιακά του µοντέλου αναµόρφωσης. Ενδεικτικά αναφέρουµε τη σύγχρονη τάση για εξουδετέρωση των σεξουαλικών εγκληµατιών ή των ψυχοπαθών. Ιδιαίτερα για τους σεξουαλικούς εγκληµατίες, οι ποινές έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια ενώ τα µέτρα προστασίας που λαµβάνονται στο όνοµα της προστασίας του κοινωνικού συνόλου και µετά την αποφυλάκισή τους, είναι ιδιαίτερα σκληρά (όπως, κοινοποίηση των ονοµάτων παιδοφίλων και ανάρτηση πινακίδων έξω από το σπίτι τους, που «ενηµερώνουν» για το αδίκηµα τους περαστικούς και την κοινότητα). Βλ.σχ. και Landreville P., ό.π. ιδ.σ. 46. Κατά µέσο όρο, το υπόλοιπο 12,1% αποτελεί προσωπικό διοίκησης/διαχείρισης, το 4,8% αποτελεί τεχνικό προσωπικό και το υπόλοιπο 10,2% άλλο προσωπικό (δεν καθορίζεται). Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. 47. Στην έκθεση της CPT/Inf(2008)4, αναφέρεται ότι στη φυλακή του Κορυδαλλού και παρά την πρόσληψη 50 εκπαιδευµένων υπαλλήλων το 2005 κατά την επίσκεψή τους, διαπίστωσαν ότι στη Γ΄ αντιστοιχούσε µόνο ένας σωφρονιστικός υπάλληλος (prison officer) για 446 κρατούµενους και στη Δ΄ πτέρυγα τρεις σωφρονιστικοί υπάλληλοι για παρόµοιο αριθµό κρατουµένων. Το 2007, σύµφωνα µε το Υπουργείο Δικαιοσύνης προσλήφθηκαν 492 άτοµα διαφόρων ειδικοτήτων ενώ εκκρεµούσαν και οι προσλήψεις άλλων 440. 48. Στις χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης ο µέσος όρος είναι 771.8/1, αλλά παρουσιάζει πολύ µεγάλες αποκλίσεις (από 1.6/1 στην Ισλανδία σε 16.143/1 στη Ρωσία). Στην Αλβανία είναι 50.6/1, στην Κύπρο 6.9/1, στη Δανία και στη Φιλανδία πάνω από 60/1, στην Ιταλία 473/1, στην Ολλανδία 243.8/1, στην Ισπανία 909/1 και στην Αγγλία και Ουαλία 1536.9/1. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 7 Η µοναδική στέρηση που υφίσταται ο κρατούµενος, ανεξάρτητα από το αδίκηµα για το οποίο καταδικάστηκε49, είναι η στέρηση της προσωπικής του ελευθερίας50. Αυτό σηµαίνει ότι παρότι φυλακίστηκε συνεχίζει να είναι φορέας θεµελιωδών δικαιωµάτων, που αφορούν την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου51. Πληθώρα κειµένων των Διεθνών Οργανισµών ανακηρύσσουν τα ανθρώπινα δικαιώµατα των κρατουµένων52. Πλήθος επίσης οργανισµών, 49. Εκτός, βέβαια, από εξαιρετικές περιπτώσεις αδικηµάτων, όπου υπάρχει και στέρηση πολιτικών δικαιωµάτων. 50. «Το βασικό δικαίωµα του ατόµου στην προσωπική ελευθερία υφίσταται κατά την διάρκεια µιας ποινής κατά της ελευθερίας δύο περιορισµούς: ένα µε διάσταση τοπική (περιορισµός µετακίνησης όπου θέλει) και ένα µε διάσταση χρονική (περιορισµός µετακίνησης όποτε θέλει), πάντοτε, όµως, µέσα στα πλαίσια ύπαρξης ενός ελαχίστου τοπικού και χρονικού ορίου ελευθερίας (π.χ. απαγόρευση παραµονής κρατουµένου σε σκοτεινό κελί ως πειθαρχικό µέτρο, υποχρέωση για ένα σύστηµα αδειών εξόδου των κρατουµένων» «… ο θεσµός της ποινής δεν διαθέτει την ενισχυµένη (συνταγµατική) εκείνη δύναµη, που θα ήταν αναγκαίο για να µπορέσει ως θεσµός να υπαγορεύσει περιορισµούς, συνταγµατικά κατοχυρωµένων ανθρωπίνων δικαιωµάτων». Βλ.σχ. Μαγγανά Αντ., Θέµατα εγκληµατολογικά και Ποινικού Δικαίου, Νοµική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1999, ΚΕΦ.ΙΙ, Βιβλιοκρισίες, Ανθρώπινα δικαιώµατα - Ποινική καταστολή του Στ. Αλεξιάδης, σελ. 182-183. 51. Η αξία της ανθρώπινης προσωπικότητας, η οποία θεµελιώθηκε στην Οικουµενική Διακήρυξη των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου (1948) και αναγνωρίζεται ρητά και για τους κρατούµενους. «... δηλ. ως δικαίωµά τους να τους µεταχειρίζονται όπως επιβάλλει ο έµφυτος στον άνθρωπο σεβασµός και αξιοπρέπεια» (άρθρο 10 παρ. 1 του Διεθνούς Συµφώνου για τα Ατοµικά και Πολιτικά Δικαιώµατα). Βλ. Αλεξιάδη Σ., «Η µεταχείριση των κρατουµένων και ο σεβασµός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας», Δελτίο Εγκληµατολογικής Ενηµέρωσης, τ.5-6, 1986, σελ. 3. Το 1962, η υπ’ αριθµ. 2 απόφαση της υπο- επιτροπής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα Εγκληµατικά προβλήµατα έθεσε «ως αρχή ότι µόνο το γεγονός του εγκλεισµού δεν πρέπει να έχει ως συνέπεια να στερεί τον κρατούµενο, κατάδικο ή υπόδικο, της ικανότητάς του να είναι φορέας δικαιωµάτων που θα του ανήκαν αν ήταν ελεύθερος». Βλ. Φαρσεδάκη Ιακ., «Η κοινωνική αντίδραση στο έγκληµα και τα όριά της», Νοµική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1991, σελ. 124. Σύµφωνα µε το άρθρο 4 παρ. 1 του Ελληνικού Σωφρονιστικού Κώδικα (Ν 2776/1999) «Κατά την εκτέλεση της ποινής δεν περιορίζεται κανένα άλλο ατοµικό δικαίωµα των κρατουµένων εκτός από το δικαίωµα στην προσωπική ελευθερία» και στην παρ. 2 του ίδ.άρθρ. αναφ.: «Οι κρατούµενοι δεν εµποδίζονται λόγω της κράτησής τους, στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους και στην άσκηση των δικαιωµάτων που τους αναγνωρίζει ο νόµος, αυτοπροσώπως ή µε αντιπρόσωπο». 52. Ήδη από το 1950, η Ευρωπαϊκή Σύµβαση Δικαιωµάτων του Ανθρώπου απαγόρευε τα βασανιστήρια και τις απάνθρωπες ποινές και τη βάναυση µεταχείριση. Στο 1ο Συνέδριο του ΟΗΕ για την πρόληψη του εγκλήµατος και την µεταχείριση των εγκληµατιών (Γενεύη 1955) καθιερώθηκαν οι «Ελάχιστοι Κανόνες για τη µεταχείριση των κρατουµένων». Βλ. Αλεξιάδη Σ., όπ.π.ιδ.σ. Οι κανόνες αυτοί υιοθετήθηκαν από το Συµβούλιο της Ευρώπης το 1973 και αναθεωρήθηκαν το 1987 (European Prison Rules). Έκτοτε, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων, µε τις αποφάσεις τους, συστήνουν µέτρα και πρότυπα που αφορούν τη µεταχείριση των κρατουµένων προς τα κράτηµέλη της Ευρώπης. Βλ. σχ. Φαρσεδάκη Ιακ., «Η κοινωνική αντίδραση στο έγκληµα και τα όριά της ό.π., σελ.122-130 και Λαµπροπούλου, (1994), ό.π., σελ. 279. Επιπροσθέτως, τo 1993 η διακήρυξη της Παγκόσµιας Διάσκεψης της Βιέννης για τα Δικαιώµατα του ανθρώπου συνέστησε πρότυπα για την εξάλειψη των βασανιστηρίων από τα κράτη µέλη του ΟΗΕ, η οποία κατέληξε το 2001 στη «Σύµβαση κατά των βασανιστηρίων και άλλης σκληρής ή απάνθρωπης και ταπεινωτικής µεταχείρισης ή τιµωρίας» (Convention against Torture and other cruel, Inhuman and degrading Treatment or Punishment). Εξάλλου στο πλαίσιο του ΟΗΕ δραστηριοποιούνται οι επιτροπές: Committee against Torture - CAT και Η Subcommittee on Prevention of Torture - SPT. Πρόσφατα, η Σύσταση Rec(2006)2 της Επιτροπής των Υπουργών των κρατών-µελών, σχετική µε τους Ευρωπαϊκούς Σωφρονιστικούς Κανόνες, ενέκρινε εκ νέου τους κανόνες που περιέχονται στις συστάσεις τις επιτροπής: R(89) 12 για την εκπαίδευση στη φυλακή, R(93) 6 για τα µεταδιδόµενα νοσήµατα, περιλαµβανοµένου του AIDS, R(97) 12 για το προσωπικό κυρώσεων και Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr 8 ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) ΣΤ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ κρατουµένων, τόσο µεταξύ τους, όσο και κατά των υπαλλήλων»56. Δηµιουργεί προβλήµατα πειθαρχίας και οξύνει την εκδήλωση εγκληµατικής συµπεριφοράς, µέσα στις φυλακές, ενώ «µπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της συχνότητας εµφάνισης ψυχικών ασθενειών και αποπειρών αυτοκτονίας των κρατουµένων»57. Εκφάνσεις των δραµατικών και άθλιων συνθηκών κράτησης, σε ορισµένες χώρες, αποτελούν οι ελλιπείς συνθήκες στοιχειώδους υγιεινής, η έλλειψη επαρκούς ιατρικού προσωπικού και φαρµακευτικού υλικού, η συνύπαρξη επικίνδυνων/βίαιων κρατουµένων µε κρατουµένους µικρής και µεσαίας εγκληµατικότητας, ο συνωστισµός πολλών κρατουµένων σε ένα κελί, η έλλειψη χώρων προαυλισµού και άθλησης και γενικά ελλείψεις που αφορούν τη δηµιουργική απασχόλησή τους, ακόµα και η έλλειψη νερού ή η ελλιπής σίτιση. Επιπροσθέτως, παραβιάζονται θεµελιώδη δικαιώµατα των κρατουµένων, που αφορούν την ελευθερία της έκφρασης, της πληροφόρησης και της επικοινωνίας, καθώς και της πρόσβασης σε βασικά δικονοµικά δικαιώµατα58. Όσον αφορά την εγκληµατικότητα της φυλακής εκδηλώσεις της αποτελούν τα βίαια επεισόδια µεταξύ των τροφίµων ή κατά των φυλάκων, του φυλακτικού προσωπικού εναντίον των κρατουµένων, η χρήση ναρκωτικών, η «αδιαφορία» του προσωπικού σε περιπτώσεις βίαιων επιθέσεων ή βιασµών, µε αποκορύφωµα τους «αδιευκρίνιστους» θανάτους και τις αυτοκτονίες των κρατουµένων59. Ενδεικτικά αναφέρουµε τα εξής: Η Ευρωπαϊκή επιτροπή για την πρόληψη των βασανιστηρίων (CPT), το 2001, άσκησε κριτική για τις συνθήκες κράτησης, τη βία µεταξύ των κρατουµένων και το χρόνιο φαινόµενο της υπερπλήρωσης των Βελγικών φυλακών60. Το 2003 άσκησε κριτική για το πρόβληµα της υπερπλήρωσης ορισµένων φυλακών της Γαλλίας (Loos-Toulon)61. To 2008 επισκέφτηκε διάφορες χώρες-µέλη και άσκησε κριτική για τις συνθήκες των φυλακών τους62, ενώ δηµοσιεύτηκε σχετική αναφο56. Σύµφωνα µε την Οµοσπονδία Σωφρονιστικών Υπαλλήλων Ελλάδας, http:// osye.eu. Ανάµεσα στις αιτίες που αποδίδεται η βία στις φυλακές είναι ο «µικρόκοσµος» της φυλακής, ο υπερπληθυσµός, οι άσχηµες συνθήκες διαβίωσης και η µη απασχόληση των κρατουµένων. Βλ. και Ε. Αµανατίδου, Η ΒΙΑ ΣΤΙΣ ΦΥΛΑΚΕΣ, Δελτίο Εγκληµατολογικής Ενηµέρωσης, έτος Α΄ τ.2, 1986 σελ. 17-21. 57. Ό.π. 58. Όπως η εκπροσώπησή τους κατά τη διαδικασία καθώς και η νοµική υποστήριξη και η πρόσβασή τους σε νοµικά κείµενα. 59. Πρβλ. Αµανατίδου Ε., ό.π. Για την υποχρέωση του κράτους της διερεύνησης θανάτων κρατουµένων βλ. ενδεικτικά το σχετικό άρθρο του Π.Γ. Γιανάρη, «Το κρατικό “καθήκον διερεύνησης” περιπτώσεων θανάτου κρατουµένων», στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.theartofcrime.gr. Σε κάποιες χώρες είναι δυνατή η προσφυγή σε διοικητικά ή και αστικά δικαστήρια, όπως στις ΗΠΑ, σχετικά µε παραβιάσεις της σωφρονιστικής διοίκησης. Για τη χώρα µας είναι δυνατή η προσφυγή στον Συνήγορο του Πολίτη, στην Επιτροπή Δικαιωµάτων του Ανθρώπου και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων. Ενδεικτικά αναφέρουµε ότι κατά την περίοδο 1999-2007, στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων εκδικάστηκαν 277 υποθέσεις των κρατών µελών του Ευρωπαϊκού δικαστηρίου για παραβίαση του άρθρου 3 σχετικά µε τα βασανιστήρια και άλλες 70, επίσης του άρθρoου 3 περί ατιµωτικής µεταχείρισης. Η Ελλάδα για το ίδιο διάστηµα καταδικάστηκε για 7 υποθέσεις που αφορούσαν το άρθρο 3 περί ατιµωτικής µεταχείρισης. (Συνολικά η χώρα µας από το 1999-2007 έχει καταδικαστεί για 366 υποθέσεις που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώµατα). Βλ. σχ. ANNUAL REPORT 2007, European Court of Human Rights, Strasbourg, 2008,“Violations by article and by country 1999- 2007” σελ. 144-145. 60. Landreville P., ό.π., σελ. 1460, CPT/Inf(2002)25. 61. Ό.π., CPT/Inf(2004)6. 62. Αναφορές έχουν συνταχθεί στο ίδιο έτος, για την Ελλάδα, τη FYROM, το Λιχνεστάιν, την Αλβανία, την Κύπρο και τη Δανία. Για µια αναλυτική ενηµέρωση των επισκέψεων και των αναφορών της Επιτροπής (CPT) βλ. http://cpt. coe.int επιτροπών, µη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ)53 καταγγέλλουν τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουµένων στις φυλακές54 και ζητούν από τις κρατικές κυβερνήσεις βελτιώσεις για τις συνθήκες κράτησης και την προάσπιση των δικαιωµάτων των κρατουµένων. Παρόλα αυτά οι συστάσεις τους έχουν χαρακτήρα συµβουλευτικό και όχι υποχρεωτικό προς τα κράτη-µέλη που απευθύνονται, µε αποτέλεσµα να µην εφαρµόζονται από τις εθνικές κυβερνήσεις. Στην πράξη, θεµελιώδη δικαιώµατα των κρατουµένων παραβιάζονται. Η φυλακή που δηµιουργήθηκε δύο αιώνες πριν µε πρωταρχικό στόχο τον τερµατισµό της βάναυσης και απάνθρωπης συµπεριφοράς κατά των παραβατών του νόµου, σήµερα µεταχειρίζεται τους τροφίµους της ως ανθρώπους «δεύτερης κατηγορίας». Οι κρατούµενοι, σε πολλές φυλακές, υποχρεώνονται να ζουν υπό άθλιες και επικίνδυνες συνθήκες κράτησης, να υφίστανται βία και απάνθρωπη µεταχείριση και συµπεριφορά· παραβιάζεται έτσι, κάθε έννοια των βασικών ανθρωπίνων δικαιωµάτων τους. Σηµαντικό ρόλο στην επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης των κρατουµένων διαδραµατίζουν τα φαινόµενα του υπερπληθυσµού και της υπερπλήρωσης. Τα φαινόµενα αυτά ανεβάζουν το κόστος κατασκευής, συντήρησης και λειτουργίας των φυλακών, επιβαρύνοντας τις δηµόσιες δαπάνες. Όταν, µάλιστα, πρόκειται για ιδιωτικά καταστήµατα κράτησης, που σκοπό έχουν το κέρδος, περιορίζεται η επαρκής χρηµατοδότησή τους, άρα οι παρεχόµενες υπηρεσίες και υποδοµές τους. Όπως αναφέραµε ανωτέρω, η υπερπλήρωση των φυλακών συρρικνώνει την αναλογία προσωπικού των φυλακών προς τους κρατούµενους και δηµιουργεί τεράστια προβλήµατα στην «οµαλή» τους λειτουργία· οδηγεί σε υποβάθµιση των παρεχόµενων υπηρεσιών (µείωση προγραµµάτων εκπαίδευσης, ψυχαγωγίας, θεραπείας και άλλα που ενισχύουν την κοινωνική επανένταξη) και του επιπέδου διαβίωσης των κρατουµένων55. Η συµφόρηση αυτή «οδηγεί σε επιθετική συµπεριφορά των µέτρων, R(98)7 για την ιατρική φροντίδα, R(99)22 για τον υπερκορεσµό και τον πληθωρισµό του πληθυσµού των φυλακών, R(2003)22 σχετικά µε την υπό όρους απόλυση, και την R(2003)23 για τους ισοβίτες και άλλους βαρυποινίτες και αναθεώρησε τη Σύσταση R(87)3 σχετικά µε τους Ευρωπαϊκούς κανόνες σωφρονιστικής). 53. Όπως: Για την Ελλάδα: Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου: ο ρόλος της είναι συµβουλευτικός απέναντι στα όργανα της πολιτείας. Πρωτοβουλία για τα Δικαιώµατα των κρατουµένων (ανεξάρτητη πρωτοβουλία που αγωνίζεται για τον σεβασµό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, βελτίωση των συνθηκών κράτησης, αποσυµφόρησης των φυλακών κ.ά.), Συνήγορος του Πολίτη και Συνήγορος του Παιδιού (για τους ανηλίκους). Για την Ευρώπη: Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την πρόληψη των βασανιστηρίων (European Committee for the Prevention of Torture and Inhumane or Degrading Treatment or Punishment - CPT). Έργο της είναι η εξέταση της µεταχείρισης των ανθρώπων που στερούνται την ελευθερία τους. Για το λόγο αυτό επισκέπτεται φυλακές, αστυνοµικά κρατητήρια και άλλους χώρους κράτησης για να διερευνήσει τις συνθήκες κράτησής τους και συντάσσει εκθέσεις µε σκοπό τη σύσταση βελτιώσεων στα κράτη-µέλη (http://cpt.coe.int). Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων. Μέρος του έργου του αποτελεί η δικαστική διερεύνηση και έκδοση αποφάσεων σε προσφυγές των κρατουµένων για παραβιάσεις των δικαιωµάτων τους. Για τις ΗΠΑ: American Civil Liberties Union on Prisoners Rights - ACLU. Η ένωση αυτή, µέσω διαφόρων προγραµµάτων που διεξάγει (Racial justice programme, National Prison Program, Women’s Rights Project, πιέζει για την προστασία των δικαιωµάτων των κρατουµένων, όπως την τροποποίηση της “Prison Litigation Reform Act - PLRA” βλ.σχ. π.κ. και (www.aclu.org/prison). Άλλες οργανώσεις που µάχονται για τα ανθρώπινα δικαιώµατα και τη µεταχείριση των κρατουµένων διεθνώς είναι: ο ΟΗΕ, βλ. σχ. αν., η Διεθνής Αµνηστία, η Human rights watch κ.ά. 54. Και όχι µόνο στις φυλακές, αλλά και σε άλλους χώρους κράτησης ατόµων, όπως σε τοπικά κρατητήρια αστυνοµικών τµηµάτων ή σε προσωρινούς χώρους κράτησης λαθροµεταναστών. 55. Πρβλ. Wacquant L., ό.π., σελ. 111. Βλ. επίσης Matthews R.,“DOING TIME An Introduction to the sociology of Imprisonment”, MACHILLAN PRESS LTD, London 1999 σελ. 248 κ. www.nbonline.gr – Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ ρά για την Ελλάδα63, για την τελευταία της επίσκεψη που έλαβε χώρα µεταξύ 20-27 Φεβρουαρίου 2007. Συγκεκριµένα αναφέρεται στη µη βελτίωση των συνθηκών κράτησης από την τελευταία επίσκεψη στη χώρα µας (το 2005, όπου είχε επίσης επισηµανθεί το πρόβληµα του υπερπληθυσµού και η έξαρση των βίαιων επεισοδίων) και επισηµαίνει τις διαπιστώσεις από την τελευταία της επίσκεψη, στην αντρική φυλακή του Κορυδαλλού: ελλιπής ιατρική περίθαλψη λόγω σηµαντικής έλλειψης ιατρικού προσωπικού, παραβίαση του ιατρικού απορρήτου (το προσωπικό και άλλοι φυλακισµένοι είναι παρόντες κατά τη διάρκεια ιατρικής εξέτασης και έχουν πρόσβαση στα ιατρικά αρχεία), προβλήµατα υλικής υποδοµής λόγω της υπερπλήρωσης, έλλειψη δηµιουργικών δραστηριοτήτων, ελλιπής εκπαίδευση του προσωπικού και ανεπάρκεια προσωπικού64, απάνθρωπες συνθήκες κατά τη διάρκεια πειθαρχικών κυρώσεων (στην αποµόνωση δεν επιτρεπόταν το ντους, το διάβασµα και η εξωτερική άσκηση - ούτε µία ώρα ηµερησίως), τέλος, οι αντιπρόσωποι συνέστησαν ότι η επιθεώρηση και ο έλεγχος της φυλακής θα πρέπει να γίνεται από εξωτερική ανεξάρτητη αρχή –και όχι από τη Γενική Γραµµατεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης– η οποία θα ελέγχει τις συνθήκες κράτησης καθώς και τις επισκέψεις φορέων στις φυλακές, που σήµερα σπάνια επιτρέπονται65. Πρόσφατα (Απρίλιος 2008), η Επιτροπή (CPT) ανέφερε στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συµβουλίου της Ευρώπης ότι υπήρχαν πολλά προβλήµατα σχετικά µε τις συνθήκες κράτησης στις Δικαστικές Φυλακές Χίου και σε κρατητήρια στη Θράκη και στη Μυτιλήνη66. Δυστυχώς, δεν λείπουν και οι 63. Report to the Government of Greece on visit to Greece carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment from 20 to 27 February 2007 CPT/Inf (2008) 3. Η εν λόγω επιτροπή έχει επισκεφτεί επανειληµµένα τη χώρα µας, περιοδικά: 1993, 1997, 2001, 2005 και µε δύο ad hoc επισκέψεις το 1996 και το 1999. 64. Βλ.σχ. αν. 65. Ο Επίτροπος του Συµβουλίου της Ευρώπης για τα ανθρώπινα δικαιώµατα το 2006, ανέφερε ότι ανεξάρτητοι τοπικοί και διεθνείς παρατηρητές των ανθρωπίνων δικαιωµάτων δεν είχαν σταθερή πρόσβαση στις ελληνικές φυλακές ή σε άλλους χώρους κράτησης. Επίσης έχει καταγγελθεί ότι το Υπουργείο Δικαιοσύνης δεν επέτρεψε σε αντιπροσώπους του την πρόσβαση. Αντίθετα λιγότερα προβλήµατα πρόσβασης αντιµετωπίζουν οι διεθνείς παρατηρητές, καθώς και η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού είχε τακτικό πρόγραµµα επισκέψεων. Ενώ ήταν δυσχερής η είσοδος για ανεξάρτητες οργανώσεις που ήθελαν να ερευνήσουν την ύπαρξη θυµάτων εµπορίας ανθρώπων. Βλ.US Γραφείο για τη Δηµοκρατία, τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα και την Εργασία «Eκθέσεις για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα σε διάφορες χώρες 2007» (11.3.2008) www.athens.usembassy.gov Είναι χαρακτηριστικό ότι η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου, που γνωµοδοτεί προς την κυβέρνηση αντιµετωπίζει προβλήµατα εισόδου στις ελληνικές φυλακές και γενικά δεν επιτρεπόταν η είσοδος ακόµη και για φορείς που πρέπει να εξετάσουν προσφυγές των κρατουµένων. Μιλάµε για «το άβατο των ελληνικών φυλακών», όταν θα έπρεπε να υπάρχει ανεξάρτητη αρχή για επισκέψεις και έλεγχο. Οι πληροφορίες προέρχονται από τις εισηγήσεις των: Χρ. Παπαδοπούλου και E. Φυτράκη στην Ηµερίδα που διοργανώθηκε από την ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ, µε θέµα: «ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ, ΠΟΙΝΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ, ό.π. Σύµφωνα µε το άρθρo 572 του ΚΠΔ, εποπτεία στην έκτιση της στερητικής της ελευθερίας ποινής ασκεί ο εισαγγελέας πληµµελειοδικών του τόπου όπου εκτίεται η ποινή (ή ο αντιεισαγγελέας εφετών για κάποιες φυλακές) και «επισκέπτεται την φυλακή τουλάχιστον µια φορά την εβδοµάδα. Κατά τις επισκέψεις αυτές δέχεται κρατουµένους που έχουν ζητήσει ακρόαση». Το Ελληνικό Κοινοβούλιο είχε συστήσει Διακοµµατική επιτροπή για την κατάσταση των φυλακών το 1994, δυστυχώς τα πορίσµατά της άργησαν να ληφθούν υπόψη από τους αρµόδιους. Έκτοτε δεν είχε λειτουργήσει αντίστοιχη επιτροπή στη Βουλή. Ελπιδοφόρο είναι το γεγονός ότι πρόσφατα (Απρίλιος 2008) συστήθηκε «Διακοµµατική Επιτροπή για την εξέταση του σωφρονιστικού συστήµατος της χώρας και των συνθηκών διαβίωσης των κρατουµένων». 66. «Eκθέσεις για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα σε διάφορες χώρες 2007» (11.3.2008), ό.π. ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 9 περιπτώσεις όπου προφυλακισµένοι κρατούµενοι συγχρωτίζονται µαζί µε καταδικασµένους φυλακισµένους, όπως συµβαίνει στις φυλακές Κορυδαλλού67. Η µέση αναλογία θνησιµότητας ανά 10.000 φυλακισµένους στις χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης, σύµφωνα µε στοιχεία του 2005, ανέρχεται στο 36.368 και η αναλογία των αυτοκτονιών σε 10.2/10.000 κρατούµενους69. Σύµφωνα µε στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης, το 2007 σε σύνολο 11.120 κρατουµένων, στη χώρα µας, σηµειώθηκαν 46 θάνατοι και 6 αυτοκτονίες70. Συνολικά, από το 1998-2007 έχουν σηµειωθεί 377 θάνατοι (από παθολογικά αίτια, από χρήση ναρκωτικών ουσιών και από εγκληµατικές ενέργειες) και 28 αυτοκτονίες71. Στις ΗΠΑ ο συνολικός αριθµός θανάτων στις πολιτειακές φυλακές έφτασε το 2006 τους 3.242 κρατούµενους, που αναλογεί σε 250 θανάτους /100.000 κρατούµενους72. Σε πρόσφατη έκθεσή της για τη χώρα µας, η Διεθνής Αµνηστία αναφέρει ότι το 2007 πραγµατοποιήθηκαν δέκα εξεγέρσεις73 στις φυλακές της 67. Bλ. ό.π. 68. Για την Ελλάδα, δεν αναφέρεται. Τη µεγαλύτερη αναλογία παρουσιάζει το Βέλγιο (87.2/10000) και τη µικρότερη η Τσεχία (9.4/10000), ενώ υπάρχουν και µηδενικά ποσοστά για τη Μάλτα και την Ολλανδία (Για την Ευρώπη το ποσοστό θνησιµότητας στον γενικό πληθυσµό είναι κατά µέσο 95/10.000 και για την Ελλάδα 99, 4 /10.000 (2004), σύµφωνα µε τον Παγκόσµιο Οργανισµό Υγείας.) 69. Χαρακτηριστικά για ορισµένες χώρες είναι τα αριθµητικά δεδοµένα: Στη Γαλλία οι θάνατοι κρατουµένων ήταν 249 εκ των οποίων 122 ήταν αυτοκτονίες, στη Γερµανία οι θάνατοι ήταν 160 εκ των οποίων οι 81 ήταν αυτοκτονίες, στην Ιταλία οι θάνατοι ήταν 172 εκ των οποίων οι 57 ήταν αυτοκτονίες, στην Ισπανία οι θάνατοι ήταν 275 εκ των οποίων οι 41 ήταν αυτοκτονίες. Για την Ελλάδα αναφέρονται για το έτος 2005, 6 αυτοκτονίες. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. Λόγω θανάτων από «κοκτέιλ ναρκωτικών», την Πρωτοχρονιά του 2005, 4 φυλακισµένων στις φυλακές Κορυδαλλού η Εισαγγελία Πειραιά, διέταξε έρευνα για τους υπαίτιους της εισαγωγής ναρκωτικών ουσιών η οποία δεν τελικά δεν µπόρεσε να τους βρει. Βλ.σχ. Εφηµερίδα «Καθηµερινή», 12.2.2008. Σε πρόσφατη Έκθεση της Διεθνούς Αµνηστίας, αναφέρεται ότι το α΄ εξάµηνο του 2007 σηµειώθηκαν 30 θάνατοι στις ελληνικές φυλακές, κάποιοι από αυτούς, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, ενώ σύµφωνα µε την Πρωτοβουλία για τα δικαιώµατα των κρατουµένων µέσα στο 2008 έως τώρα σηµειώθηκαν 10 θάνατοι. 70. Όπως προκύπτει από αυτά τα στοιχεία, η αναλογία θανάτων κρατουµένων είναι 41, 4/10.000 κρατούµενους και η αναλογία αυτοκτονιών 5.39 / 10.000. Σύµφωνα µε την Έκθεση της Eurostat για τις αιτίες θνησιµότητας στα κράτηµέλη της ΕΕ για την περίοδο 2001-2003, η Ελλάδα παρουσιάζει το χαµηλότερο ποσοστό αυτοκτονιών στους άνδρες ηλικίας µεταξύ 20-44 ετών, ίσο µε 4, 8/100.000 (δηλαδή 0, 48/10.000). Ο ευρωπαϊκός µέσος όρος είναι 4, 9/100.000 71. Βλ.σχ. Εφηµερίδα «Καθηµερινή», 12.2.2008. Επίσης, αναφ. στο ιδ. άρθρο. της εφηµερίδας λόγω θανάτου από «κοκτέιλ ναρκωτικών», την Πρωτοχρονιά του 2005, 4 φυλακισµένων στις φυλακές Κορυδαλλού η Εισαγγελία Πειραιά, διέταξε έρευνα για τους υπαίτιους της εισαγωγής ναρκωτικών ουσιών, αλλά τελικά δεν αποκαλύφθηκε το κύκλωµα που τα διακινούσε. 72. Το 2001 οι θάνατοι ήταν 2878 και η αναλογία 242/100.000. Συνολικά από το 2001 έως το 2006 στις πολιτειακές φυλακές των ΗΠΑ, έχουν πεθάνει 18.550 κρατούµενοι. Επιπροσθέτως στα τοπικές φυλακές από το 2000-2006 πέθαναν 7.008 κρατούµενοι. Το 2002 η αναλογία αυτοκτονιών τις τοπικές φυλακές ήταν τριπλάσια από την αναλογία στις πολιτειακές φυλακές (47/100.000 και 14/100.000 αντίστοιχα), ενώ το ποσοστό των ανθρωποκτονιών εντός των φυλακών, τόσο στις τοπικές όσο και στις πολιτειακές ήταν παρόµοιο (3/100.000 και 4/100000, αντίστοιχα).στις Βλ. σχ. US Department of Justice, Bureau of Justice Statistics, Deaths in Custody Statistical Tables, www.ojp. usdoj.gov 73. «... ιδιαίτερα µετά τα γεγονότα του Μάη του ΄68 στη Γαλλία, το φαινόµενο της εξέγερσης των κρατουµένων είναι σύνηθες αν όχι γενικευµένο σε όλες τις δυτικές κοινωνίες». Βλ. Καλογεράτου Π., «Φυλακές, φυλακισµένοι και πολιτικό σύστηµα» στο Εταιρεία Ελλήνων Δικαστικών Λειτουργών για τη Δηµοκρατία και τις ελευθερίες «Οι ελληνικές φυλακές». Από το νόµο στην Πραγµατικότητα», Β΄ Συνέδριο, Εκδ. ΑΝΤ.Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κοµοτηνή Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr 10 ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) ΣΤ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ και απάνθρωπης µεταχείρισης79. Η αναλογία αποδράσεων, κατά µέσο όρο, στις χώρες-µέλη του Συµβουλίου της Ευρώπης το έτος 2005 ήταν 94.5/10.000 κρατούµενους. Για την Ελλάδα το ίδιο έτος, ήταν 364/10.000 (349 αποδράσεις, σε σύνολο 9.589 κρατουµένων)80. Για τις ΗΠΑ τα στοιχεία σχετικά µε τις αποδράσεις και τον αριθµό των δραπετών είναι αποσπασµατικά και το µέγεθός τους ποικίλει ανάλογα µε την πηγή από την οποία προέρχονται. Ως γενική διαπίστωση, θα µπορούσαµε να πούµε ότι οι αποδράσεις έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, κυρίως από τα ιδιωτικά καταστήµατα κράτησης. Πρόσφατα (µε στοιχεία από 10/2006- 09/2007) σηµειώθηκε µια µικρή µείωση σε επίπεδο κοινότητας (Community corrections) της τάξης του 4,5%81. ε) Ποιοι είναι οι σηµερινοί φυλακισµένοι στις αναπτυγµένες χώρες (χαρακτηριστικά των σύγχρονων φυλακισµένων) Χαρακτηριστικά του σύγχρονου εγκάθειρκτου πληθυσµού είναι ο αυξηµένος αριθµός των αλλοδαπών, των εθνοτικών µειονοτήτων, των ευάλωτων κοινωνικών οµάδων (άνεργοι, άστεγοι, γυναίκες) και των χρηστών ναρκωτικών ουσιών. Η φυλακή διαµοιράζεται άνισα µεταξύ των κοινωνικών οµάδων και αναπτύσσεται, σύµφωνα µε τον Loic Wacquant «µια πολιτική της καταφατικής φυλακιστικής δράσης». Έτσι, για τις ΗΠΑ, ασκείται «κατά προτεραιότητα στις υποβαθµισµένες οικογένειες και συνοικίες και ιδιαίτερα στους µαύρους θύλακες των µητροπόλεων»82, ώστε να καταλήξουµε «στο "µαύρισµα" του εγκάθειρκτου πληθυσµού»83. Για το έτος 2001, γενικά στις φυλακές των ΗΠΑ το 64% του πληθυσµού τους ανήκε σε φυλετικές ή εθνικές 79. Βέβαια στις αποδράσεις σηµαντικό ρόλο έχουν και η ποσοτική αλλά και η ποιοτική κατάσταση των µέτρων ασφαλείας και κυρίως η φυσική ροπή του ανθρώπου για ελευθερία. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια του Γ. Παπαδόπουλου, ο οποίος δραπέτευσε από τις φυλακές της Κέρκυρας το 1985, µε την βοήθεια του φίλου του Γ. Πετροπούλου, που είχε δραπετεύσει πριν 2 χρόνια: «Αηδιασµένος από την καθηµερινή φρικιαστική πραγµατικότητα, πιεζόµενος από την κρατική ωµότητα και την ηθική µου υποχρέωση ως άνθρωπος, προσπάθησα µε τη βοήθεια του φίλου µου - παράδειγµα - Γ. Πετρόπουλου, να ορθώσω το ανάστηµά µου στο ‘σωφρονιστικό σύστηµα’ και τις δυνάµεις της κρατικής καταστολής. Στόχος µου να κερδίσω την Ζωή µου και την Ελευθερία» Βλ.σχ. άρθρ. «Το πάθος για την ελευθερία είναι ισχυρότερο από τους τοίχους των φυλακών», Περιοδ. «της φυλακής…», 1986, σελ. 25-27, εδώ σελ. 27. 80. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. Τη µεγαλύτερη αναλογία αποδράσεων παρουσιάζει το Βέλγιο (941.2/10.000). Σύµφωνα µε την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος, από το 1998- 2002, για απόδραση καταδικάστηκαν 546 κρατούµενοι. Η απόδραση από τον Κορυδαλλό των Β. Παλαιοκώστα και Α. Ριζάι (4.7.2006) ήταν «κινηµατογραφική», θα λέγαµε, καθώς χρησιµοποίησαν ελικόπτερο, το οποίο µάλιστα τους «παρέλαβε» από το προαύλιο της φυλακής, αφήνοντας άναυδους τους πάντες. Την οποία επανέλαβαν και φέτος µε την ίδια επιτυχία (!) 81. Community update notes to BOP’ Local Partners, January, 2008, σελ. 1-30, εδώ σελ. 24. Σε επίπεδο ιδιωτικών φυλακών, µεταξύ Αυγούστου 1998 έως Ιουλίου 1999, απέδρασαν 68 κρατούµενοι και 12 κρατούµενες. Βλ. σχ. Scott D. Camp and Gerald G. Gaes, Growth and Quality of US Private Prisons: Evidence from a National Survey, Federal Prison of Prisons, Washington DC, September 2001. Ενδεικτικά αναφέρουµε ότι στην Πολιτεία της Florida, σύµφωνα µε την Annual Report 2006-2007, απέδρασαν 142 κρατούµενοι, εκ των οποίων οι 135 συνελήφθησαν άµεσα. Κανένας, όµως δεν απέδρασε από την πολιτειακή φυλακή (137 απέδρασαν από εργασία χωρίς επιτήρηση και υπόλοιποι κατά την µεταφορά τους). Γενικά οι αποδράσεις έχουν αυξηθεί τα τελευταία 4 χρόνια σ’ αυτή την πολιτεία. Βλ. σχ. www.dc.state.fl.us/pub/ annual/0607/stats/im_escapes.html 82. Wacquant L., ό.π., σελ. 117. 83. Από το 1989 και για πρώτη φορά οι Αφροαµερικανοί έχουν την πλειοψηφία των νεοεισερχοµένων στις φυλακές, παρότι εκπροσωπούν µόλις το 12% του συνολικού πληθυσµού της χώρας. Η αντιστοιχία για το 1985 ήταν 528 λευκοί έναντι 3.544 µαύρων ανά 100.000 ενηλίκων φυλακισµένων και το 1995 919 λευκοί έναντι 6.929 µαύρων. Μάλιστα η δυσαναλογία, αυτή, είναι πιο έντονη στους νέους µεταξύ 18 και 29 ετών. Βλ.σχ. Wacquant L., ό.π., σελ. 117-118. Ελλάδας, µε αρχική της φυλακής του Μαλανδρίνου (23.4.2007), όπου κρατούνται 460 περίπου άτοµα σε 280 θέσεις, κάτω από άθλιες συνθήκες. Οι εξεγερθέντες κρατούµενοι ζητούσαν βελτίωση των συνθηκών κράτησης και κατάργηση των άρθρων 68-71 του Σωφρονιστικού Κώδικα (Ν 2776/1999) που αφορούν τα πειθαρχικά παραπτώµατα. Διαµαρτυρίες και ταραχές σηµειώθηκαν και το 2008 στις ελληνικές φυλακές µε κορωνίδα την πρόσφατη απεργία πείνας74. Η οµοιότητα στα αιτήµατα παλαιότερων εξεγέρσεων των κρατουµένων75 –τις δύο τελευταίες δεκαετίες– αποτελεί σηµαντικότατη ένδειξη ότι η κατάσταση στις ελληνικές φυλακές δεν έχει αλλάξει και καµία κυβέρνηση έως τώρα δεν έχει αναλάβει το κόστος µιας σοβαρής µεταρρύθµισης και βελτίωσή τους. Στην Αγγλία και Ουαλία επίσης λόγω του υπερπληθυσµού, «η κατάσταση των φυλακών είναι αξιοθρήνητη». Eπιθεωρητής των φυλακών εξέδωσε βιβλίο το 2003 «όπου κάνει µία αυστηρή κριτική της κατάστασης των φυλακών και της βρετανικής σωφρονιστικής διοίκησης»76. Στον Καναδά, όπου ο Συνήγορος του Πολίτη µπορεί να διερευνήσει τις συνθήκες κράτησης, στην περιοχή του Κεµπέκ διαπιστώνει «… συχνά, καταχρηστική άσκηση εξουσίας και προσβολές των δικαιωµάτων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας» και σε οµοσπονδιακό όµως επίπεδο υπάρχουν προβλήµατα. Ανακριτική επιτροπή που συστάθηκε από την Καναδική κυβέρνηση «απάγγειλε µια σοβαρή µοµφή κατά των σωφρονιστικών υπηρεσιών του Καναδά και κατά ορισµένων µελών τους»77. Στις ΗΠΑ, εκτός από την υποβάθµιση του επιπέδου διαβίωσης και των παρεχόµενων υπηρεσιών στους κρατούµενους, λόγω των εξόδων που ανακύπτουν από τον υπερπληθυσµό, είκοσι πολιτείες και δεκάδες κοµητείες επιβαρύνουν µε ένα µέρος των εξόδων της φυλάκισης τους κρατούµενους και τις οικογένειές τους(!)78 Επιπροσθέτως, σύµφωνα µε την «Prison Litigation Reform Act – PLRA”, την οποία ψήφισε το Αµερικανικό Κογκρέσο το 1996 δεν επιτρέπει την προσφυγή στο δικαστήριο κρατουµένων που έχουν πέσει θύµατα βιασµού στις φυλακές µε την ευτελή δικαιολογία ότι δεν έχουν «τραυµατιστεί σωµατικώς». Φυσικά, δεν λείπουν και οι αποδράσεις κρατουµένων που όπως και οι εξεγέρσεις συνεπικουρούνται από τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης 1994, σελ. 9-33, εδώ σελ. 28 και όπ.αναφ. σε εξεγέρσεις στην Δ. Γερµανία (1969, 1971, 1975 κ.α.), στις ΗΠΑ 1972, 1985 στις φυλακές ΑΤΤΙCA, στη Γαλλία και Ιταλία, καθώς και στις εξεγέρσεις των ελληνικών φυλακών και στο «κύµα εξεγέρσεων και αποδράσεων» το 1990 στην Ελλάδα. 74. Βλ.σχ. αν. Ενδεικτικά αναφέρουµε και την εξέγερση που πραγµατοποιήθηκε στη φυλακή της Κέρκυρας η οποία στεγάζεται σε ένα άθλιο κτίριο του 19ου αιώνα και δεν διαθέτει πόσιµο νερό. Βλ.σχ. Εφηµ. ΤΟ ΚΕΛΙ, Τ.2, ΜΑΙΟΣ 2008, σελ. 2. Η εφηµερίδα εκδίδεται από την Πρωτοβουλία για τα δικαιώµατα των κρατουµένων και ήδη από το πρώτο φύλλο διακίνησής της στις ελληνικές φυλακές εµποδίστηκε η κυκλοφορία της. Γεγονός που αντιβαίνει στα άρθρα 4, 7 και κυρίως του άρθρου 37 του Σωφρονιστικού Κώδικα που διασφαλίζει το δικαίωµα των κρατουµένων στην ενηµέρωση. 75. Μέσω κειµένων - µανιφέστων στα περιοδικά «Κοινωνίας των φυλακών» και «Της φυλακής…» κατά την δεκαετία του ’80 και σήµερα µέσω της νεοσύστασης εφηµερίδας «Κελί» και µέσω διακηρύξεων της Πρωτοβουλίας για τα Δικαιώµατα των κρατουµένων. 76. Landreville P., ό.π., σελ. 1466 και ό.π. Ramsbotham d., (2003), Prisongate: The shocking state of Britain’s Prisons and the need for Visionary change, London:Free Press. 77. Landreville P., ό.π., σελ. 1467. 78. Wacquant L., ό.π., σελ. 112 και ό.π. αναφ. «“χρεώνουν” κάθε µέρα κράτησης …συγκεντρώνουν “έξοδα φακέλλου”, απαιτούν την πληρωµή γευµάτων, επιβάλλουν αντίτιµου εισόδου για το νοσηλευτήριο και ... άλλες επιβαρύνσεις προκειµένου να έχει κανείς πρόσβαση στις υπηρεσίες της φυλακής...» ενώ κάποιες πολιτείες δεν διστάζουν να σύρουν στα δικαστήρια τους πρώην κρατούµενους τους για χρέη που ανέλαβαν όταν εξέτιαν την ποινή τους. www.nbonline.gr – Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ µειονότητες84 και επιπλέον το 4% του πληθυσµού των πολιτειακών φυλακών δεν ήταν αµερικανοί πολίτες85. Το 2006, οι µαύροι άνδρες αντιπροσώπευαν τη µεγαλύτερη αναλογία καταδικασµένων: 38% έναντι 34% λευκών ανδρών και 21% ανδρών Ισπανικής καταγωγής86. Επιπροσθέτως, από το 2000 έως το 2006 η αύξηση καταδικασµένων στις οµοσπονδιακές φυλακές για λαθροµετανάστευση (Immigration Law violation) ήταν της τάξης του 43% και για ναρκωτικά της τάξης του 26%. Αυτά τα δύο αδικήµατα δικαιολογούν µια συνολική αύξηση 69% των εγκλείστων στις οµοσπονδιακές φυλακές (δηλαδή, σχεδόν 7 στους 10 από τους νεοεισερχόµενους στις φυλακές των ΗΠΑ είναι λαθροµετανάστες ή παραβάτες των νόµων περί ναρκωτικών)87. Στη χώρα µας, η αναλογία κρατουµένων για παραβάσεις του νόµου περί ναρκωτικών το 1999 ήταν 2.648 (36,4% του συνολικού) και το 2002 ήταν 3.558 (41,9%)88 ενώ το 2006 έφτασε το 63%, τα οποίο είναι και το µεγαλύτερο µεταξύ των χωρών-µελών του Συµβουλίου της Ευρώπης.89 Οι αλλοδαποί κρατούµενοι στις ελληνικές φυλακές σύµφωνα µε στοιχεία του έτους 2006 ξεπερνούσαν το 58% του συνόλου90, ενώ έως και το πρώτο εξάµηνο του 2007 το ποσοστό αλλοδαπών κρατουµένων ήταν 43,9%91. Επίσης, πολλές χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά αλλοδαπών κρατουµένων92. Οι κρατούµενες γυναίκες, αν και αποτελούν τη µειοψηφία του εγκάθειρκτου πληθυσµού παγκοσµίως, αυξάνονται σταδιακά σε αρκετές χώρες. Στις ΗΠΑ στις τοπικές φυλακές το 1996 ήταν πάνω από το 10% των κρατουµένων, ενώ το 2002 άνω του 12%. Το 2006, ο γυναικείος εγκάθειρκτος πληθυσµός των ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 4,5% σε σχέση µε το προηγούµενο έτος και έφτασε τις 112.498 κρατούµενες93. Από τις χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης το µεγαλύτερο ποσοστό κρατούµενων γυναικών παρουσιάζει το Μονακό (29,7%) το οποίο και βρίσκεται πρώτο στην παγκόσµια κατάταξη. Η πλειοψηφία των υπολοίπων χωρών-µελών του Συµβουλίου παρουσιάζουν ένα ποσοστό κρατου84. 40% ήταν µαύροι, 19% Ισπανικής καταγωγής, 1% Αµερικανικοί ινδιάνοι (όταν στον συνολικό πληθυσµό υπολογίζονται µετά βίας στο 1%), 1% Ασιατικής καταγωγής και 3% µε περισσότερες από µία εθνικότητας ή φυλετικής καταγωγής. Βλ. σχ. Bureau of Justice Statistics, Criminal Offenders Statistics, www.ojp.usdoj.gov/bij/crimoff.htm 85. Ό.π. 86. Συνολικά στις πολιτειακές και οµοσπονδιακές φυλακές οι λευκοί αντιπροσώπευαν το 2006 το 40% έναντι 41,6% µαύρων και αφροαµερικανών, και 15.5% Ισπανικής ή Λατινικής καταγωγής. Το 2000 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 35,7 λευκοί, έναντι 46,2 µαύροι και Αφροαµερικανοί και 20,5 Ισπανικής ή λατινικής καταγωγής. Βλ. σχ. την έκθεση “Prisoners in 2006”, του US Department of Justice ό.π. 87. Επίσης, ένα µεγάλο ποσοστό -79,1%- από τους πολιτικούς κρατουµένους (συνολικά για το 2006 ήταν 27.634), φυλακίστηκαν για παράβαση του µεταναστευτικού νόµου. Η αύξηση των κρατουµένων για ναρκωτικά στις ΗΠΑ από το 2000 έως 2006 ήταν της τάξης του 26, 2 % Βλ. σχ. γι’ αυτό την έκθεση «Prisoners in 2006», του US Department of Justice, ό.π., σελ. 9. 88. Το 1999 ήταν 2.648 και το 2002 ήταν 3558. Σύµφωνα µε στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης αναφερόµενα στην 1 Ιανουαρίου εκάστου έτους. 89. Ακολουθούν το Λουξεµβούργο µε 42,1% και η Νορβηγία και Ιταλία άνω του 29%, ενώ πολλές άλλες παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά άνω του 20%, όπως η Κύπρος, η Δανία, Η Ισλανδία, η Μάλτα, η Πορτογαλία, η Ισπανία. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. 90. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. 91. International Centre for Prison Studies, (ICPS), World Prison Brief, Prison Brief for Greece. 92. Η Ανδόρα και το Μονακό ξεπερνούν το 80%, το Λουξεµβούργο και Ελβετία περίπου 70%, οι: Αυστρία, Βέλγιο, Κύπρος, Εσθονία και Μάλτα από 40%48,4%, Ιταλία, Ισπανία και Ολλανδία άνω του 30%, ενώ την Γαλλία 19,8% και το Ηνωµένο Βασίλειο 14% Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. Στην Αυστραλία το ποσοστό ανέρχεται στο 20, 8% (2007) International Centre for Prison Studies, (ICPS), World Prison Brief. 93. Bureau of Justice Statistics, Criminal Offenders Statistics, www.ojp.usdoj. gov/bij/crimoff.htm ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 11 µένων γυναικών που κυµαίνεται µεταξύ 3 και 5%94. Στη χώρα µας οι γυναίκες κρατούµενες ακολουθούν αυξητική τάση. Συγκεκριµένα ήταν: το 1999: 285, το 2000: 358, το 2001: 456 και το 2002: 42795, ενώ το 2006 έφτασαν τις 57996. Επίσης, παρατηρείται αύξηση στις αυστηρές επιβαλλόµενες ποινές. Οι σηµερινοί φυλακισµένοι εκτίουν ποινές µεγαλύτερες από ό,τι οι προκάτοχοί τους τις προηγούµενες δεκαετίες97. Στις ΗΠΑ, κατά τη διάρκεια του 2006, το 96% των πολιτειακών και οµοσπονδιακών κρατούµενων (1.502.179 άτοµα) έκτιαν ποινή φυλάκισης άνω του ενός έτους.98 Στη χώρα µας παρατηρείται επίσης αύξηση στις ποινές ισόβιας και πρόσκαιρης κάθειρξης, αλλά και στις ποινές φυλάκισης –κυρίως άνω των 2 ετών– όπως φαίνεται κατωτέρω, στον Πίνακα 2. Πίνακας 2: Κρατούµενοι και ποινές στην Ελλάδα 1999-2002 Υπουργείο Δικαιοσύνης (κατά την 1η Ιανουαρίου εκάστου έτους) Κατάδικoι µε ισόβια κάθειρξη Κατάδικoι µε πρόσκαιρη κάθειρξη: α) Από 5-10 έτη β) Από 10-15 έτη γ) Από 15 έτη και άvω Κατάδικοι µε φυλάκιση: α) Μέχρι 6 µήνες β) Από 6 µήνες έως 1 έτος γ) Από 1-2 έτη δ) Από 2-5 έτη 127 297 284 713 217 243 304 756 325 327 286 734 396 263 289 764 1368 775 689 1591 955 823 1737 1180 925 1689 1313 1029 1999 393 2000 446 2001 496 2002 552 Στις χώρες του Συµβουλίου της Ευρώπης, η πλειοψηφία των µη ισόβιων κρατουµένων99, το 2006 είχε εκτίσει ποινές άνω του ενός έτους (74,2%)100. 94. Στη χώρα µας οι γυναίκες κρατούµενες ήταν το 1999: 285, το 2000: 358, το 2001: 456 και το 2002: 427. Στο Ηνωµένο Βασίλειο σηµειώθηκε µικρή µείωση, κατά µία ποσοστιαία µονάδα, κατά το έτος 2006. Βλ. σχ. Ministry of Justice, Statistical Bulletin Offender Management Caseload Statistics 2006, National Statistics, Dec. 2007: www.justice.gov.uk/publication/statistics. htm. Η Ισπανία παρουσιάζει ένα ποσοστό της τάξης του 9,2%, η Ρωσία 7, 5, Η Ελλάδα 5, 4, η Αυστραλία 7, 3 η Βραζιλία 6, 1και οι ΗΠΑ 9,1%. Βλ. World prison Brief, ό.π. 95. Σύµφωνα µε στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης. 96. ΕΕΔΑ, Έκθεση 2007. 97. Στη Μεγάλη Βρετανία το 1945, το 80% των κρατουµένων φυλακιζόταν για 6 µήνες ή λιγότερο, ενώ τη δεκαετία του ’90 σηµείωναν σηµαντική αύξηση οι ισόβιες και άνω των 10 ετών καθείρξεις. To 1985 o µέσος όρος παραµονής στη φυλακή για ισόβια κάθειρξη ήταν 10.7 χρόνια, ενώ το 1995 ήταν 13.8 χρόνια. Το ποσοστό κρατουµένων στις Βρετανικές φυλακές µε ποινή άνω των 4 ετών, από 14% το 1975, έφτασε το 42%, το 1995. Βλ.σχ. Rod Morgan, ”Imprisonment: Current Concerns and brief history since 1945” The Οxford Ηandbook of Criminology, Oxford, Oxford University Press, 1997, σελ. 1139 και σελ. 1152-1153 αντίστοιχα. 98. Βλ.σχ Bureau of Justice Statistics, Prisoners in 2006. 99. Οι οποίοι, βέβαια, αποτελούν και την πλειονότητα των φυλακισµένων (94,5%). 100. Κατά µέσο όρο για τις χώρες-µέλη, εκτός των: Λιχτενστάιν, Άγ. Μαρίνο και Ελβετίας, για τις οποίες δεν αναφέρονται στοιχεία. Συγκεκριµένα, όσοι έκτιαν ποινές άνω του ενός έτους, από 1-3 έτη ήταν το 22%, από 3-5 έτη ήταν το 18.6, από 5-10 το 21.1 και άνω των 10 ετών έκτιε ποινή το 12, 5. Δηλαδή περισσότεροι από τους µισούς κρατουµένους έκτιαν ποινές από 3 έτη και άνω. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006, ό.π. Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr 12 ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) ΣΤ. ΜΠΟΥΓΑΔΗ Εφόσον, δεν µπορεί να υπάρξει εργασία για όλους, δεν είναι δυνατή η συνέχιση του δικτύου κοινωνικής πρόνοιας, εποµένως η µείωση της ανεργίας και η «κοινωνική προστασία», επιτυγχάνονται µέσω της αύξησης του εγκάθειρκτου πληθυσµού της εξαθλίωσης107. Άρα, ο αριθµός των φυλακισµένων δεν (θα) συµβαδίζει µε τον ρυθµό αύξησης της εγκληµατικότητας, αλλά µε τον ρυθµό αύξησης του «περιθωρίου»108. Επίσης, στις φυλακές κρατείται µεγάλος αριθµός υποδίκων109, παρά την πτωτική τάση που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια. Στις ΗΠΑ το 2007, οι υπόδικοι κρατούµενοι αντιπροσώπευαν το 21% του εγκάθειρκτου πληθυσµού αλλά στις τοπικές φυλακές το ποσοστό αυτό έφτανε στο 62%. Στη Ρωσία ήταν 15,6%, στο Ην. Βασίλειο για στοιχεία του α΄ εξαµήνου του 2008 ήταν 16,2% (το 2006 ήταν 18,7%) και την ίδια περίοδο στο Βέλγιο ήταν 36,1%. Στην Ιταλία το 2007 το ποσοστό των υποδίκων ξεπέρασε το 58%, ενώ στη Γαλλία για το πρώτο τρίµηνο του 2008 ήταν 16,5%. Για τη Γαλλία το 2007 ήταν 27,7%, για την Αυστραλία 22,4%, και για τη Βραζιλία 34,8%. Στη χώρα µας το 2006, από συνολικά 10.113 κρατούµενους στις ελληνικές φυλακές οι 3068 κρατούνταν ως προδικασθέντες, δηλαδή το 30,3% του συνόλου. Το α΄ εξάµηνο του 2007 το ποσοστό των υποδίκων αν και έπεσε στο 28,6%, παραµένει εξαιρετικά υψηλό110. To φαινόµενο των υποδίκων, που τις τελευταίες δεκαετίες και στη χώρα µας φτάνει κατά µέσο το 1/3 του συνολικού σωφρονιστικού πληθυσµού, πέρα από το ότι οξύνει το πρόβληµα του υπερπληθυσµού των φυλακών και εντείνει τον συγχρωτισµό των φυλακισµένων διαφορετικής σοβαρότητας αδικηµάτων, θέτει και το σοβαρότατο θέµα του «τεκµηρίου της αθωότητας», όσων κρατούνται χωρίς να υπάρχει εναντίον τους καταδικαστική δικαστική απόφαση. Εποµένως, θα πρέπει το µέτρο της προσωρινής κράτησης να Όσον αφορά την αναλογία των νέων στον πληθυσµό των φυλακών, αυτοί αποτελούν την πλειοψηφία. Αν και τα ποσοστά ανηλίκων παραµένουν χαµηλά σε σχέση µε αυτά των ενηλίκων εγκλείστων101, ο πληθυσµός των φυλακών εξακολουθεί να απαρτίζεται στην πλειοψηφία του από νέους. Στις ΗΠΑ, το 2001, το 57% των κρατουµένων ήταν κάτω από 35 ετών. Στη Μεγάλη Βρετανία το 1995, το 34% των προδικασθέντων και το 27% των καταδικασθέντων ήταν κάτω των 21, ενώ από τους ενήλικους καταδικασθέντες το 60% ήταν κάτω των 30102. Στη χώρα µας το ποσοστό των νέων φυλακισµένων –κάτω των 30 ετών– στο συνολικό εγκάθειρκτο πληθυσµό, το 1980 ήταν 35,5%, το 1990 ήταν 41,4% και το 1997 έφθανε το 44,7%103. Οι ανήλικοι κρατούµενοι στην Ελλάδα το 2006 ήταν 371 (112 Έλληνες και 259 αλλοδαποί). Αν και παρουσιάζεται πτωτική τάση (το 1999 ήταν 595 ανήλικοι κρατούµενοι, το 2000:611, το 2001:570 και το 2002:477), θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη δυνατότητα µετατροπής των ποινών κατά της ελευθερίας σε χρηµατικές ποινές ή σε κοινωφελή εργασία ή σε υφ’ όρον αναστολή της ποινής, ιδιαίτερα για τους ανήλικους, οι οποίοι θα πρέπει να κρίνονται µε επιείκεια, τόσο λόγω του νεαρού της ηλικίας τους όσο και λόγω των δυσµενών επιπτώσεων που έχει ο εγκλεισµός σε µια τόσο ευαίσθητη ηλικία. Επιπροσθέτως, συνήθως, όποιος δεν εργάζεται καταδικάζεται πιο εύκολα σε φυλάκιση, παρά σε αναστολή ή καταβολή χρηµατικής ποινής, σε σχέση µε κάποιον που εργάζεται104. Βέβαια, η επιλεκτικότητα του πληθυσµού των φυλακών, δηλαδή η υπερ-αντιπροσώπευση των χαµηλότερων κοινωνικο-οικονοµικών στρωµάτων, έχει διαπιστωθεί από πολλές έρευνες. Το φαινόµενο αυτό τις τελευταίες δεκαετίες διαιωνίζεται και επεκτείνεται105, σε σηµείο πλέον που υποστηρίζεται µια πολιτική για την «ποινική αντιµετώπιση της κοινωνικής εξαθλίωσης»106: 101. Σύµφωνα µε στοιχεία του 2006 η µέση αναλογία ανήλικων φυλακισµένων (κάτω των 18 ετών) στις χώρες-µέλη του Συµβουλίου της Ευρώπης δεν ξεπερνά το 1,1% του συνολικού πληθυσµού ενώ των µετέφηβων (18-21 ετών), το 5,9%. Σύµφωνα µε The Eighth United Nations Survey on Crime Trends and the Operations of Criminal Justice Systems (2001-02), November 2003, το ποσοστό φυλακισµένων ανηλίκων ανά 100.000 κατοίκους για το 2002 ήταν για τη Μεγ. Βρετανία 5.67 και για τις ΗΠΑ 6.21, για τον Καναδά 8.37 ενώ για την Πολωνία ξεπερνά το 35. 102. Rod Morgan, ”Imprisonment: Current Concerns and brief history since 1945”.ό.π., σελ. 1158. 103. Ν. Κουράκης, «Έκθεση για την εξέλιξη της εγκληµατικότητας στη σηµερινή Ελλάδα», ΠοινΔικ 1998, 241. 104. Wacquant L., ό.π., σελ. 135-136 και ό.αναφ. «ισχύει ακόµη περισσότερο την σηµερινή εποχή της µαζικής ανεργίας και της διεύρυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων» η περίφηµη ρήση του Bruno Aubusson de Gavarlay: «Η χρηµατική ποινή είναι για την αστική και µεσο-αστική τάξη, η φυλάκιση υπό αναστολή είναι για τη λαϊκή τάξη και η κάθειρξη για το υπο- προλεταριάτο», που αναφερόταν στη λειτουργία της δικαιοσύνης στη Γαλλία µεταξύ των ετών 1952-1978. 105. Χαρακτηριστικά αναφέρουµε ότι το 1998 οι µισοί από τους φυλακισµένους στη Γαλλία είχαν στοιχειώδες εκπαιδευτικό επίπεδο, ενώ εκτιµάται ότι 1/3 έως και τους µισούς δεν εργάζονταν πριν φυλακιστούν. Την ίδια περίοδο στην Αγγλία το 83% των φυλακισµένων προέρχονταν από την εργατική τάξη, 43%, είχαν εγκαταλείψει τη βασική εκπαίδευση, άνω του 1/3 ήταν ανεπάγγελτοι όταν τους συνέλαβαν και 13% άστεγοι. Βλ. σχ. Wacquant L., ό.π., σελ. 136-137 και ό.π. στον Rod Morgan, ”Imprisonment: Current Concerns and brief history since 1945” The Oxford Handbook of Criminology, Oxford, Oxford University Press, 1997, σελ. 1161. Για την Ελλάδα, το 1981 το 65,4% των κρατουµένων ανήκε στις κατώτερες κοινωνικο-οικονοµικές τάξεις, το 44,87% ασκούσαν χειρωνακτικά επαγγέλµατα, ενώ όσον αφορά το µορφωτικό επίπεδο, το 86% των καταδικασθέντων την περίοδο 19711981, αφορούσε άτοµα µε απολυτήριο στοιχειώδους εκπαίδευσης και κάτω. Βλ. Ηλ. Δασκαλάκη, 1985, ό.π., σελ. 129-130, 143. Σύµφωνα µε νεότερη έρευνα το ποσοστό φυλακισµένων µε στοιχειώδη εκπαίδευση το 1990 ήταν 82,7% και το 1995 71,7%. Βλ. σχ. γι’ αυτό Ν. Κουράκη, «Έκθεση για την εξέλιξη της εγκληµατικότητας στη σηµερινή Ελλάδα», ό.π., σελ. 239-244. 106. Wacquant L., ό.π., σελ. 121-122 και σελ. 166. 107. Το ποινικό σύστηµα, «… πιέζει τεχνητά το επίπεδο της ανεργίας, διαγράφοντας εκατοµµύρια ανθρώπους από τον “πληθυσµό σε αναζήτηση εργασίας” και … αυξάνει την απασχόληση στον τοµέα των σωφρονιστικών αγαθών και υπηρεσιών, που περιλαµβάνει πολλές προσωρινές θέσεις εργασίας …», µακροπρόθεσµα όµως, «επιτυγχάνει την ανάπτυξη ενός εξαθλιωµένου εργατικού πληθυσµού ταυτόχρονα µε την ανάπτυξη της παραοικονοµίας». Βλ. Wacquant L., ό.π., σελ. 122-123 και ό.π. για το τελευταίο στους Bruce Western and Katherine Beckett,“How Unregulated is the US Labor Market? The penal system as a labor market institution”, American Journal οf Sociology, 104, Ιανουάριος 1999, σελ. 1135-1172. Βλ επ. Matthews R., ό.π., σελ. 248-249 “... the prison becomes bth a product of and a solution to the problem of increasing unemployment”. 108. Σύµφωνα µε συγκριτική µελέτη διαφόρων χωρών τα ποσοστά φυλάκισης δεν ακολουθούν τους δείκτες της εγκληµατικότητας αλλά τους δείκτες της κοινωνικο-οικονοµικής ανισότητας που παρουσιάζουν. Βλ. Wacquant L, ό.π., σελ. 187-188 και ό.π. στους W. Young and M. Brown, ”Cross- National Comparisons of Imprisonment” στο M. Torny (εκδ), “Crime and justice: A review of Research“ Chicago, The university of Chicago Press, 1995. Βλ. επίσης Christie Nils, “CRIME CONTROL AS INDUSTRY. Towards GULAGS, Western Style”, Second enlarged edition, Routledge, London, New York 1994 σελ. 29, 33 κ. και σελ. 35 επ. ό.π. την ανακοίνωση του επικεφαλή οµάδας ειδικών του Συµβουλίου της Ευρώπης, το 1982: “... there is no direct relation between the level of crime and the number of imprisonments or... number of prisons per 100.000 inhabitants at any particular point of time”. Από την άλλη, η µείωση των ποσοστών φυλάκισης δεν επηρεάζουν αρνητικά τον ρυθµό αύξησης της εγκληµατικότητας, όπως διαπιστώθηκε από τη µείωση του ποσοστού φυλάκισης κατά τη δεκαετία 1985-1995 στις: Αυστρία, Φιλανδία και Γερµανία. Βλ.σχ. Wacquant L., ό.π., σελ. 189-199. 109. Σύµφωνα µε το Συµβούλιο της Ευρώπης υπάρχουν τρεις κατηγορίες υποδίκων ή προδικασθέντων. Η πρώτη αφορά όσους κρατούνται ενώ δεν έχει ληφθεί ακόµη δικαστική απόφαση, η δεύτερη αφορά τους καταδικασµένους για τους οποίους δεν έχει οριστεί ακόµη ποινή και η τρίτη αφορά αυτούς που τους έχει επιβληθεί ποινή αλλά έχουν υποβάλει έφεση ή εκτίουν το νοµοθετηµένο όριο έκτισης του χρόνου (προφυλάκιση). 110. Για τα στοιχεία του έτους 2006 βλ. Annual Penal Statistics of the Council of Europe - 2006 και για των υπολοίπων ετών βλ. International Centre for Prison Studies, (ICPS), World Prison Brief. www.nbonline.gr – Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ εφαρµόζεται κατ’ εξαίρεση και σε περιπτώσεις που κρίνονται ιδιαίτερα απειλητικές για το κοινωνικό σύνολο111. Τέλος, τα πορίσµατα των εµπειρικών ερευνών δείχνουν ότι η φυλάκιση δεν αποτρέπει από τη διάπραξη νέων εγκληµάτων, αντίθετα συνδέεται µε την υποτροπή και τη δυσκολία επανένταξης στο κοινωνικό σύνολο των πρώην κρατουµένων112. Εποµένως, το προφίλ του σύγχρονου φυλακισµένου είναι: άντρας, που µειονεκτεί κοινωνικά και οικονοµικά, αλλοδαπός ή ανήκει σε φυλετική µειονότητα, νεαρής κυρίως ηλικίας που εκτίει µακροχρόνια ποινή, για παραβίαση των νόµων κατά των ναρκωτικών και της λαθροµετανάστευσης και σε µεγάλο ποσοστό είναι υπόδικος ή υπότροπος. ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία 1/2010 (ΕΤΟΣ 2ο) 13 ρο– χωρών. Αν αυτά συµβαίνουν σε αυτές, ίσως µπορούµε να φανταστούµε τι συµβαίνει σε χώρες του αναπτυσσόµενου κόσµου. Γεγονός αποτελεί, δυστυχώς, ότι οι κριτικές των διεθνών και εθνικών επιτροπών ηχούν ως «φωνή βοώντος εν τη ερήµω» στα αυτιά των εκάστοτε εθνικών κυβερνήσεων. Τα κοινωνικά προβλήµατα δεν επιλύονται µε την εφαρµογή κατασταλτικών πολιτικών αλλά µε δίκαιη κοινωνική πολιτική η οποία αµβλύνει τις κατάφωρες ανισότητες και δρα εγκληµατοπροληπτικά. Οι άθλιες συνθήκες κράτησης δεν πρέπει να αποτελούν την τιµωρία ανθρώπων που κάποια στιγµή στη ζωή τους παραβίασαν τον νόµο. Όπως αναφέρει ο Ιάκωβος Φαρσεδάκης «... ο δράστης δεν είναι εχθρός, αλλά ένας άνθρωπος που έσφαλε ή δεν κατάφερε να συµµορφωθεί προς τους κανόνες και που γι’ αυτό, ακριβώς, έχει ανάγκη βοήθειας. Η φυλακή δεν επιτρέπεται να καταστεί το όργανο βασανισµού της εποχής µας»113. Η φυλακή διαρκώς µεταρρυθµίζεται αλλά διαρκώς δεν επιτυγχάνει τους εµφανείς στόχους της. Αποτελεί σήµερα κοινή παραδοχή και έχει διαπιστωθεί από πολλές έρευνες114 ότι: «Δυστυχώς η φυλακή διαφθείρει, εξαχρειώνει και εξαγριώνει, προετοιµάζει την υποτροπή. Από τη στιγµή της εισόδου µέχρι την έξοδο και κατά τα τρία στάδια της φυλάκισης, διαµονής και ελευθέρωσής του, ο κρατούµενος αισθάνεται πως έχει αποκοπεί από τον κόσµο των εντίµων ανθρώπων και πως ανήκει σ’ ένα άλλο, εκείνον των εγκληµατιών. Αυτή η αντίστροφη κοινωνικοποίηση, αυτή η κοινωνική δυσπροσαρµοστικότητα στην οποία καταλήγει είναι εγγενής στη φυλακή. Οι πιο σύγχρονες µέθοδοι που εφαρµόζονται, µέσα στο πλαίσιο κλειστών ιδρυµάτων, µπορούν µόνο να µειώσουν κάπως τα µειονεκτήµατα, αλλά όχι και να τα εξαλείψουν. Οι παρατηρήσεις των ειδικών ερευνητών συγκλίνουν στη διαπίστωση πως οι αναπόφευκτες µεταξύ των κρατουµένων επαφές είναι καταστρεπτικές. Ουσιαστικά εκπαιδεύονται σε ένα επάγγελµα και προετοιµάζονται για µια εγκληµατική σταδιοδροµία. Ο επίσηµος κόσµος της φυλακής, παρά τις όποιες καλές προθέσεις και προσπάθειες, ασκεί µικρότερη επίδραση απ’ ό,τι η οµάδα των συγκρατούµενων. Σιγά-σιγά ο κρατούµενος µαθαίνει πως πρέπει να σέβεται και να τηρεί έναν κώδικα τιµής και µάλιστα υποχρεωτικά. Αλλιώς τιµωρείται, µε περιθωριοποίηση, σωµατικές τιµωρίες, µέχρι και θανάτωση καµιά φορά. Όπως γράφτηκε σωστά, ο κρατούµενος "καταπίνεται" από τη φυλακή»115. IV. Επίλογος Οι «εικόνες» των συνθηκών κράτησης που αναφέρονται ανωτέρω προέρχονται από φυλακές αναπτυγµένων –λιγότερο ή περισσότε111. Το θλιβερό αυτό φαινόµενο είχε επισηµάνει ήδη, για τη χώρα µας, από το 1994 η Διακοµµατική Κοινοβουλευτική Επιτροπή στην: Έκθεση για την κατάσταση στις ελληνικές φυλακές και τις δυνατότητες βελτίωσης του σωφρονιστικού συστήµατος, 1994. 112. Όσον αφορά την Ελλάδα η έρευνα των Ν. Κουράκη και Φ. Μηλιώνη και ερευνητικής οµάδας φοιτητών της Νοµικής Σχολής Αθηνών το 1995, σε δείγµα ανήλικων κρατουµένων έδειξε ότι τουλάχιστον οι µισοί (46,4%) είχαν ήδη ποινικό µητρώο από την ηλικία κατά µέσο όρο των 14, 3 ετών και οι περισσότεροι είχαν ήδη εγκλεισθεί σε ίδρυµα αγωγής ή σωφρονιστικό κατάστηµα ή και στα δύο. Βλ. σχ. Ζαραφωνίτου Χρ., ό.π., σελ. 228. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι σε επαναληπτική έρευνα που πραγµατοποιήθηκε 6-7 χρόνια από την προηγούµενη διαπίστωσε ότι µόνον ένας στους πέντε πρώην ανήλικους κρατουµένους –που εντοπίσθηκαν εκ νέου– (19, 8) δεν κατέληξε κάποια στιγµή πάλι στη φυλακή. Επίσης η έρευνα διαπίστωσε ότι το 96,7% των ανηλίκων που βρέθηκαν στη φυλακή και έκτιαν ποινή στέρησης άνω των δύο ετών είχαν εγκλειστεί και πριν σε σωφρονιστικό κατάστηµα. Η έρευνα κατέληξε στο συµπέρασµα ότι η κοινωνική τους (επαν) ένταξη είναι ανέφικτη ενώ ενστερνίζονται τα πρότυπα του υποπολιτισµού της φυλακής. Βλ. σχ. Σταθοπούλου Ε., Φ. Μηλιώνη, Ν. Κουράκη, «Νεαροί κρατούµενοι µετά την αποφυλάκισή τους», ΠΛογ 2004, 2895-2912. Σε παρόµοια συµπεράσµατα για τις δυσκολίες στην επανένταξη κατέληξε και η πρόσφατη έρευνα των Μητροσύλη Μ. και Εµ. Φρονίµου, «Οικογενειακή, κοινωνική και επαγγελµατική επανένταξη ειδικών οµάδων πληθυσµού. Η περίπτωση των γυναικών κρατουµένων», Ινστιτούτο Κοινωνικής Πολιτικής, ΕΚΚΕ, ΑΘΗΝΑ 2006. Για τις ΗΠΑ, ενδεικτικά αναφέρουµε ότι από τους 272.111 κρατούµενους που απολύθηκαν από 15 Πολιτείες των ΗΠΑ το 1994, το 67,5% συνελήφθησαν πάλι για κακούργηµα ή σοβαρό πληµµέληµα τα επόµενα τρία χρόνια από αυτούς το 46,9% καταδικάστηκε πάλι και το 25,4% έκτισε ξανά ποινή φυλάκισης. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι σ’ αυτούς τους 272.111 παραβάτες το 1994 αντιστοιχούσαν 4.877.000 συλλήψεις κατηγορίας (arrest charges) στο ποινικό τους µητρώο(!). Δηλαδή κατά µέσο όρο ο καθένας συνελήφθη και κατηγορήθηκε 18 φορές! Το 2001 το 37% των φυλακισµένων στις ΗΠΑ αφορούσε υπότροπους. Βλ. σχ. Bureau of Justice Statistics, Criminal Offenders Statistics, www.ojp.usdoj.gov/bij/ crimoff.htm. Όσον αφορά τη Μ. Βρετανία, σύµφωνα µε στοιχεία του Home Office το 1996, σχεδόν τα τρία τέταρτα των νεαρών παραβατών και περίπου οι µισοί από τους ενήλικες ξανα- καταδικάστηκαν σε διάστηµα δύο ετών µετά την απόλυσή τους από τη φυλακή. Βλ. σχ. Morgan R., ό.π., σελ.1140. 113. Φαρσεδάκης Ιακ., «Η φυλακή και τα προβλήµατά της», Εφηµ. «Καθηµερινή», 8 Απριλίου 1994. 114. Βλ. Ζαραφωνίτου Χρ., «Εµπειρική εγκληµατολογία», Νοµική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1995 και τις σχετικές έρευνες που αναφέρονται στην υποτροπή και τις συνέπειες του στιγµατισµού πρώην κρατουµένων, σελ. 229-247. 115. Φαρσεδάκης Ιακ., «Η φυλακή και τα προβλήµατά της», ό.π. (η έµφαση, εντός των εισαγωγικών είναι δική µου). Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ & Εγκληµατολογία από το 2009 – www.nbonline.gr